Kaarstad-huset er 100 – i 100!

Høgskulen markerte 16.11.2022 at det var 100 år sidan Henrik Kaarstad-huset stod ferdig og vart opna med ei høgtidleg markering.

Les omtale av og sjå bilde frå 100-årsfesten på nettsidene våre.

Her er opningstalen eg heldt på jubileumsdagen.

Det er av og til ein kan kjenne at historia susar forbi. I dag er ein slik dag, når vi står her og skal markere at det er på dagen 100 år sidan Kaarstad-huset opna.

Tenk på det. I dette huset for 100 år sidan var det samla kanskje 1.500 studentar, lærarar, andre bygdefolk og tilreisande, alle for å markere at no stod Volda lærarskule ferdig.

Henrik Kaarstad-huset, bygd 1922

Elevane hadde samla inn pengar til flygel!

13 timar varte opningsfesten, og det vart visstnok halde 19 talar. Det var mat i fleire omgangar og med fleire bordsete. Men så var då også kjøkenet på lærarskulen noko av det viktigaste med heile huset – og stod kanskje for nesten 1/5 av den samla kostnaden på huset på kr 700.000.

Dette var på alle måtar rektor Henrik Kaarstad sitt prosjekt. I november 1922 var han 57 år gammal, og hadde drive lærarskulen sidan 1895.

Gjennom godt arbeid og framifrå politiske kontaktar og eit heldig samanfall i konjunkturar klarte Kaarstad å få bygd skulen. Volda lærarskule var populær i landssamanheng, også blant studentane.

Kyrkje- og undervisningskomiteen sa det slik:

«Antallet av elever [ved Volda lærarskule] har været stadig stigende, og Volda er nu den lærerskole i landet som uten sammenligning har størst søkning.»

Indst S. nr. 154 1919 – Stortingstidende side 229.

Det vart stadig fleire elevar – eller læresveinar som studentane også vart kalla. Men krava til innhaldet i lærarutdanninga vart også skjerpa med tanke på spesialrom og innhaldet i undervisninga, så trengdest det ein større skule.

Kaarstad fekk kjøpt ei tomt på 23 mål – der lærarskulen ligg. Han ville også drive småbruk på denne tomta. Det var både for å skaffe mat til elevane – men også som eit pedagogisk tiltak. 

Og Stortingskomiteen var samd:

Komiteen finn dei framlagde planer forstandige og gode og meiner, det vilde vera svært bra, um lærlingarna kunde faa ialfall middag paa skulen for ein rimeleg pris. At eit smaabruk ved skulen vil vera til nytte for dei, som lærarar skal verta, finn komiteen tvillaust.

Indst. S. nr 127 – 1917 (side 230)

Men å bygge hus på denne tida var ikkje enkelt. I 1917 kom dei første breva om lån, og Kaarstad rekna med at lærarskulen ville koste kr 100.000. Volda kommune garanterte for eit lån på 30.000. Så det var berre kr 50.000 staten skulle låne til skulen, gjennom det som vart kalla invalidefondet.

Men i 1920 må det lånast meir pengar. Meykje meir pengar. Men no seier både Skuledirektøren i Bergen og Departementet at det er skrikande mangel på lærarar – og den som skulle auke kapasiteten – det var Kaarstad og lærarskulen i Volda.

Departementet skriv: Skulestyrar Kaarstad hev gjort seg fortent til ei sovori påskyning [Lån] av riket for det store og rosverdige arbeidet han hev gjort no i mange år ved å læra upp lærarar. Og med den store naud på lærarar som no er, og framleides vil verta eit bil, vil det koma vel med at Volda lærarskule kann få halda fram med parallellklasser so lenge. Men då trengs det og at skulen fær so fjerre [litegrann] studnad til nybyggjing at han kann fylla dei krav som vår tid set til undervisningsrom for ein lærarskule.

St. prp. nr 73 1919. Side 2.

Påskyning! Det var heilt tydeleg at det var Kaarstad personleg, hans status i Utdanningsnoreg, som var berande for at stortinget i fleire omgangar gjekk med på å auke låneramma til huset.

Peder Bergem har i 100-års historia til Volda lærarskule frå 1995 presentert eit oversyn over finansieringa av lærarskulen, der det går fram at huset kosta nesten nøyaktig kr 700.000 då det stod ferdig i 1922.

Peder Bergem (1995): Forkynning, fellesskap, forsking. Volda lærarskule 1895-1995. Side 70. Bergem oppgir at tala kjem frå eit oversyn sendt i brev frå Volda lærarskule til Kyrkjedepartementet i 1929.

Som vi ser av tabellen kom kr 420.000 direkte frå statskassa i form av lån frå statskassa og frå invalidefondet.

Kaarstad sjølv bidrog med kr 120.000 i privatlån. Resten kom frå lån som Volda kommune truleg garanterte for i Volda og Ørsta Sparebank – og frå andre mindre lån.

I eit minneord om Henrik Kaarstad vart det sagt om prosjektet: «Skulle staten  bygt hadde det vorte dobbelt så dyrt. Det hev kunnige folk sagt so ofte». Interessant nok vurderte også Kyrkjedepartementet og politikarane det også slik at Kaarstad ville bygge huset billegare enn om staten skulle gjere arbeidet sjølv.

Kva var pengeverdien til 700.000 kroner i 1922 målt etter dagens pengeverdi? Etter kalkulatorar på nettsidene til Noregs bank og Statistisk sentralbyrå så tilsvarer kr 700.000 i 1922 i 2021 ein pengeverdi på 20 millionar kroner. Det høyrest ikkje mykje ut, så antakelig var det rett at Kaarstad fekk bygt huset billeg.

Det nyaste huset på høgskulen er Sivert Aarflot-huset stod ferdig i 2021 – og det kosta 250 millionar kroner.

I 1924 overtok staten skulen – og det var etter initiativ frå Kaarstad. Han hadde stilt dette i utsikt til staten også i byggetida. Og sidan staten både hadde lånt ut størsteparten av byggelånet og også ytte tilskot til skulen så var det ikkje det så rart eller uventa at staten tok over husa.

No i 2021 og 2022 har det vorte arbeidd med flaumvern blant anna ved Kaarstad-huset. Det må kunne seiast å vere på tide. For i september 1927 heldt Kaarstad-huset på å verte teken av flaumen. Henrik Kårstad hadde ordførar Solem i Ålesund på besøk då dette skjedde, og dei to karane og mange andre spadde i veg for å leide bort vatnet – og skulen vart berga.

Men Kaarstad fekk kanskje der ein helseknekk som gjorde at han døydde i desember same året, eit par månader etter flaumen.

Historiske vingeslag.

***

Det har ikkje vore sjølvsagt at vi skulle ha lærarskule i Volda, eller at lærarskulen skulle klare seg.

Det låg nok godt til rette for å starte privat lærarskule i Volda i 1895, sidan det hadde vore lærarskule i Volda sidan 1861, men nokon måtte altså ta sjansen og gjere det. Det kravdest ein Henrik Kaarstad og Samuel Aage Stabell, som altså tok sjansen og starta ein privat lærarskule, eit privatseminarium.

Kaarstad ønska altså å bygge nytt skulehus i Volda. Men det var ikkje sjølvsagt at det huset og skulen skulle byggast der han kom. Kaarstad vurderte også å bygge på Folkestad, der kona hans kom frå. Og det kom også tilbod om å bygge lærarskulen andre stadar.

I stortinget si behandling av lån til Volda lærarskule var det ein representant som drog fram at Møre fylkes arbeidsskole vart starta som privat verksemd og driven i Ørsta. «men efter krav fra fylket gik styreren med paa at flytte skolen til et mere centralt sted i fylket. Han kjøpte da i det øiemed et stykke jord på Bjørset i Bolsøy i nærheten av Molde … «. (Stortingstidende, 1919, efterm. 15. mai, sak nr 11)

Det gjekk faktisk an å flytte ein  ung utdanningsinstitusjon.

Under andre verdskrigen vart Volda lærarskule rekna som eit motstandsreir og var vel den første institusjon for høgre utdanning som vart stengd av tyskarane. Det skjedde like før jul 1941. Det var på dei tider også snakk om å opprette nazi-politiskule her. Tenk på det – kva rykte hadde vi fått då?

I nyare tid kan ein lure på om lærarskulen og med det Kaarstad-huset har vore i fare? Sjølv meiner eg at huset standa svært så trygt no.

Huset er ikkje nytt lenger – vedlikehald må ein rekne med. Høgskulen og Statsbygg prioriterte oppussing av Kaarstad-huset i 2017-2018. Samla kostnad vart nærare 75 millionar kroner. Men med fornya skifertak rekna ikkje bygningsfolka med at det skulle bli nødvendig å gjere noko med taket dei neste 50 år.

Henrik Kaarstad-huset august 2018:.

Med desse historiske vengeslaga på plass er det svært kjekt å sjå at dagens tilsette på HVO har kome opp med eit mangfaldig program i høve feiringa av 100-åringen.

Eit bokstavleg tala topp-punkt er ein videoproduksjon om klokka som heng øvst i klokketårnet – Mors minne heiter klokka – og fekk namnet som minne om mor til Henrik Kaarstad. Mora døydde akkurat då Kaarstad var i Oslo for å kjøpe blant anna klokke til den nye skulen. Så då fekk klokka namnet mors minne. Og den har ringt kvar dag – stort sett – sidan 1922 – klokka 08.15. Akkurat i tide for at skuleborna skulle nå fram til skulestart. Ja – no har klokka 08.30 også vorte skulestart på Høgskulen i Volda, så her har også høgskulen funne tilbake til historia.

På programmet for dagen er det naturleg nok prioritert dei historiske linjene – ikkje minst tilbake til Kaarstad sjølv. Anten det no handlar om Kaarstad som rektor og fagpolitikar, eller om kva forventningar som rådde og rår – til lærarutdanning.

Ein grunn til at huset vart så stort var at ambisjonane for lærarutdanning vart heva – både fagleg og sosialt. Fagleg sett blant anna ved at huset fekk spesialrom blant anna for utdanning i naturfag. Så i 3. etasje blir det fysikk på roteloftet, ein tittel henta frå eit klassisk NRK program. Ei viktig fagleg-sosial side ved det nye Kaarstad-huset i 1922 var maten: Så det er veldig passande at også dagens skulekjøken markerer dette – og det skjer i skulekjøkenet i underetasjen. Og som dei skriv i programmet: Det var dei kvinnelege studentane som i 1923 fekk opplæring i skulekjøken.

Men attåt desse presentasjonane med historiske perspektiv er det også høve til å få med seg presentasjonar frå ny forsking og fagleg utvikling på høgskulen. Anten det no handlar om barnehagen, programmering, nye videoproduksjonar frå mediestudentar, faglege arbeid ved tilsette på Avdeling for samfunnsfag og historie. Og meir til!

Her er noko for alle. Ha ein strålande dag!

Fagleg program for markeringa av 100-års dagen for Kaarstad-huset.

Henrik Kaarstad.

Nokre glimt frå Volda lærarskule og kvardagslivet

Av professor Rune Johan Krumsvik, Universitetet i Bergen/professor II Høgskulen i Volda.

Ørsta og Volda var på mange måtar ein smeltedigel for nasjonsbygging, utdanning, reiseliv og friluftsliv på slutten av 1800-talet. Rune Slagstad skriv i boka si «Da fjellet ble dannet» (2018) at den norske fjellheimens danningshistorie og fjellets danningsagentar ofte omhandla tinderanglande danningsagentar som Emanuel Mohn, Charles W. Patchell og William Cecil Slingsby. Desse føretok fleire førstestigningar av fjelltoppar i Sunnmørsalpane i Ørsta, der dei først og fremst dreiv fjellklatring, men òg tidvis bjørnejakt og laksefiske rundt Norangsfjorden og nærliggjande område. Om lag på same tid kom keisar Wilhelm II av Tyskland til Norangsfjorden i Ørsta kvart år med skipet sitt. Det same gjorde Oscar II av Sverige, Kong Haakon, og ei rekkje andre, og frå 1883-1891 blei det bygt heile fire hotell i Norangsdalen for å kunne huse den stadig aukande mengda tilreisande som kom på denne tida.

Ørstingen Ivar Aasen la på denne tida grunnlaget for det moderne nynorske skriftspråket og ein annan ørsting, Anders Hovden samarbeidde med Aasen og blei kjent som både salmediktar, prest og folketalar. Nokre kilometer unna, i nabokommunen Volda, skjedde det òg mykje på denne tida, og frå 1861 og utover fekk Volda mykje merksemd for å starte den første ungdoms- og lærarskulen for Sunnmøre og Nordfjord. Dette blei kimen til skulestaden Volda og som hadde ein klangbotn attende til Hans Strøm, Sivert Aarflot og lesande bønder på 1700-talet. Frå 1861-1922 blei Volda eit stadig viktigare «kraftsentrum» for lærarutdanning, og i 1922 var Volda Lærarskule den største lærarskulen i Skandinavia med 437 elevar, ein legendarisk lærarstab og med ein framsynt og høgt verdsett rektor Henrik Kaarstad. Kaarstad-huset ved Volda Lærarskule blei opna i 1922 med brask og bram med ein vidgjeten seremoni med over 1500 til stades frå både nærområdet, storting og departement.

Om lag på same tid budde kunstnarar som Hugo Lous Mohr og Dagfin Werenskiold i Volda, forfattaren Inger Hagerup studerte der i fem år, salmediktaren Anders Hovden var lærarstudent der – i det heile var det mange av dei som skulle ha mykje å seie for ettertida – som hadde hatt ei tilknyting til «skulestaden Volda». Mange spør seg den dag i dag kva Volda hadde vore utan Volda Lærarskule. Og korleis påverka lærarskulen kvardagslivet i Volda? Her er nokre små glimt frå kvardagslivet og eiga slektsgrein.

Per Aarviknes skriv i 1970 at når den nye skuleordninga kom i gong i Volda i 1742 blei fem lærarar tilsette i prestegjeldet. Ein av desse var Ola Olsson og han var lærar og skulehaldar i tre skulehald frå 1744-1763. Denne spede byrjinga til det vi i dag kjenner som skulegong tok vidare form utover 1800-talet og på slutten av 1800-talet og byrjinga av 1900-talet var det langt frå enkelt å bli lærar, det var få lærarskular her til lands og tilhøva var generelt utfordrande. Voldingane Svein Kile og Anders Folkestad tok difor til på Elverum Lærarskole på slutten av 1800-talet, og gjekk ved fleire høve til fots frå Volda til Elverum og attende under si lærarutdanning.

Skulelærar Lars Britanus Olsson Krumsvik (1847-1919) (Foto: Gunnar Sigve Aurdal, mfl.)

Andre, frå eiga slektsgrein, som Lars Britanus Olsson Krumsvik (1847-1919, som var i slekt med Ola Olsson[*]) blei utdanna ved Voldens høiere Almueskole med annecteret Dannelsesanstalt for Almueskolelærere, som var forløparen til det som etter kvart blei til Volda Lærarskule. Han blei skulelærar i ei tid då kvinner ikkje hadde tilgang til lærarutdanning (det kom først i 1890) og samfunnet generelt såg ganske annleis ut enn i dag. Helsevesenet var dårleg utbygd, Volda hadde ikkje elektrisk straum (den kom først i 1908) og det var heller ikkje sjukehus i Volda på denne tida. Akuttoperasjonar i Volda på slutten av 1800-tallet gjekk difor ofte føre seg i Krumsvikstova hjå lærar Lars B. O. Krumsvik sin bror, Ole Martinus Olsson Krumsvik (som først var omgangsskulelærar og deretter garvarsvein) og svigerinna Ane Krumsvik.

Doktor Arentz nytta Ane som «sjukepleiar» under og etter operasjonane, då ho var kjent for å vareta det operasjonshygieniske på ein særs god måte. Ane var både ei sterk og svært omsorgsfull kvinne, så når den to år gamle sonen, Johan strigrein når han såg at Ane var sjuk under barsel, tok ho han opp i senga og heldt han i armane sine medan ho fødde. Anekdoten (gjengjeve i avisa «Møre» i 1966) kan illustrere korleis både voldingar og tilreisande lærarstudentar måtte klare seg så godt dei kunne med det helsetilbodet som var, og det var først i 1938 at det blei opna eit sjukehus i Volda. At det på lærarskulen blei servert middag var difor kjærkome for mang ein lærarstudent, og det var ikkje utan grunn at det var ei plikt å ete middag på skulen for alle elevar som ikkje budde i Volda. God ernæring kunne førebygga tuberkulose, blei det sagt, og «truleg var det middagen som berga helsa», skreiv ein av dei nokre år etter.

Skulelærar og skulehaldar Lars B.O. Krumsvik inspirerte både elevar, slekt og vener til å sjå viktigheita av utdanning og gjorde òg inntrykk på niesa si, Laura Krumsvik. Hausten 1896 får 15 år gamle Laura ein bibel i konfirmasjonsgåve frå onkel Lars, ho likte både lesing og skriving, ho var skuleflink, og heime i Krumsvikstova var der ei stor kiste med bøker som ho kunne fordjupe seg i sidan faren, Ole M. O. Krumsvik hadde vore omgangsskulelærar. I åra frametter gjorde Laura det såpass godt på skulen at ho fekk tilbod om friplass på lærarskulen frå sjølvaste rektor Kaarstad. Men Laura takka nei til denne friplassen. Omsorgsfull som ho var valde ho i staden å pleie den sjuke mora si, Ane, noko ho gjorde frå 1914 til 1934 då mora gjekk bort. På sine eldre dagar pleia òg Laura den sjuke broren sin fram til ho var 85 år (og falt stygt i kjellartrappa på Vikeneset). Slik var det på denne tida – i mangel på eit utbygt og velfungerande helsevesen – var det eigne familiemedlemmar som tok seg av sine sjuke og gamle i lokalsamfunnet.

Laura var òg ein av dei som tok seg av dei tyske, utmagra borna som kom til Volda sommaren 1919 etter første verdskrigen var over. Erich Bornstein frå Dresden var ein av desse borna og sonen, Tormod Bornstein, skriv i «Voldaminne 2005» at «Laura Krumsvik m/fl. var sentral i mottaking og stell av desse borna. Tante Laura som ho vart kalla, kunne litt tysk, og dei vart veldig glade i henne». Laura oppheldt seg òg ein periode i Kristiania der ho både var veninne og kammerpike for den kjente, norske operasongarinna Borghild Langaard, som i 1906 debuterte saman med Edvard Grieg på piano og seinare opptredde ved Nationalteatret og Covent Garden i London. Ho var òg veninne med songarinna Edith Ranum, ho hadde elles mange vener i kunstnarmiljøet i Kristiania på denne tida og var solist i eit songkor på Jeløya. Så «livets skule» ga Laura kanskje vel så mykje som friplassen på lærarskulen kunne gitt.

Samuel Åge Sofus Stabell var lærarutdanna frå Universitet i Oslo og ein friluftslivsmann som «kleiv dei mange toppane på Sunnmøre» (som rektor Olav Kaarstad uttrykkjer det i 1969) og Stabell var den som saman med Henrik Kaarstad etablerte «Voldens Privatseminarium» (1895-1908, forløparen til Volda Lærarskule). Henrik Kaarstad gjorde frå 1908 og frametter eit uvurderleg arbeid for vidareutviklinga og etableringa Volda Lærarskule[**], men alt gjekk ikkje knirkefritt under bygginga av Kaarstad-huset. Under bygningsarbeidet blei det hyra inn mange danske murarar, sidan dei hadde god røynsle med både murararbeid og Kaarstad-huset sin arkitektur. Dei tyktest det var naturleg å ta seg ei øl («murar») i pausane sine for å sløkkje tørsten slik dei alltid gjorde heime i Danmark. Det fekk rektor, fråhaldsmannen Kaarstad til å reagere, og han la ned forbod mot dette. Det ville ikkje dei danske murarane ha noko av og ville difor reise heim. I siste liten måtte Kaarstad «bite i de sure eplet» og fekk danskane til å gjere vendereis og bli verande for å sluttføre murararbeidet sitt med løyve til å ta seg ein «murar» i ny og ne.   

Volda Lærarskule i 1922 (Foto: Statsbygg)

Forfattaren Inger Hagerup budde og tok examen artium i Volda (1919-1924) då Kaarstad-huset blei sluttført og skriv i sjølvbiografien at: «Hele bygden er fullstappet med skoleungdom, lærerskole, middelskole, gymnasium, landbruksskole». For at dei mange lærarstudentane i Volda skulle ha husly, hadde nærast annankvar Volda-familie lærarstudentar buande hjå seg på kvisten, og Hagerup nevner at «(…) husene (…) var oppdelt i små hybelbåser og proppet med ungdom av alle arter og størrelser fra hele Norges land». Hjå oldeforeldra mine på Vikeneset budde det lærarstudentar på 1920 og 30-talet, i heile oppveksten til mor mi (1934->) budde 2-3 lærarstudentar på kvisten i huset deira, og mot slutten av 1960-talet minnest eg sjølv at vi hadde lærarstudentar buande hjå oss.

Mange Volda-familiar kom naturleg nok tett inn på lærarstudentane som budde på kvisten, det var ofte harde kår, tuberkulose var ei fare, det var inga lånekasse, mange bekymra seg for den skrale økonomien sin og ikkje alle hadde råd til å reise heim. Medkjensla for elevane (lærarstudentane) stod høgt i kurs, husmødrene pleia dei ofte når dei var sjuke og det senka seg ofte ei stillheit i husa av omsyn til dei som las – «vi levde med i eksamensnervar, i sigrar og nederlag. I kjøken og stove, i helg og yrke – elevane var der og var med å forme våre liv – og vi truleg deira (…) Mang ei god Volda-husmor var psykoterapeut for såre elevsjeler utan at ho visste det. Det var berre omsorg og menneskeplikt for henne.

Ingen har visst takka dei offentleg – så det gjer eg no» nemner voldingen Svein M. Kile (tidlegare professor ved Universitetet i Bergen) i ein artikkel frå 1995. Bestemor hans hadde, blant andre, salmediktar Anders Hovden buande hjå seg på kvisten og sjølv om Hovden gjorde godt inntrykk på dei fleste, var han faktisk på eit tidspunkt nær med å bli utvist frå lærarskulen. Oldefar til Kile fekk forhindra dette i siste liten ved å kontakte rektor Kaarstad – «ikkje uviktig for norsk målsoge», nemnar Svein M. Kile på sin typisk lune måte. Inger Hagerup budde òg på kvisten til ymse Volda-familiar. Sonen til Inger Hagerup, Klaus Hagerup, skildrar Inger sine fem år i Volda som dei «gylne åra». Ho fekk mange veninner i Volda og knytte sterke band til dei familiane ho budde hjå i si studietid. Då Inger var 22 år var ho på hyttetur i rektor Henrik Kaarstad si hytte i Aldalen nær Volda, og skreiv sitt første nynorske dikt i hytteboka den 6. august 1927. «Den gamle skolen» var eit anna dikt som Hagerup skreiv om Volda i 1960, og i 1966 skriv ho ein god del om tida si i Volda i sjølvbiografien «Hva skal du her nede». 

Sidan Volda hadde lange skitradisjonar blei det etablert ein skifabrikk her i 1929. Det var difor lett for lærarstudentar på 1930-40 talet å få kjøpe eller låne seg ski som dei nytta på skiturar i fjella i nærleiken. Den krigsskuleutdanna motstandsmannen og gymnastikklæraren Olav Eidset (1906–1993) tok med seg Erich Bornstein, lærarstudentar og andre på dei fleste toppane i Sunnmørsalpane og dette var medverkande til at friluftslivet vart ein stadig viktigare del av lærarstudentane sine fritidssyslar. Andre lærarstudentar fekk låne sykkel av familien dei budde hjå, og sykla då gjerne rundt i nærområdet. Men det var sjeldan den lokale ferga gjekk og dei som budde eller ville sykle på folkestadsida av Voldsfjorden, nytta tidvis andre skyssmiddel over fjorden. Far min blei litt involvert i dette då hans store lidenskap i dei formative år var segling, og allereie som tiåring (1942) skyssa han kvinnelege lærarskulestudentar, med syklane sine om bord, åleine over Voldsfjorden i sin vesle færing (eller bestefarens seglrigga færing), der dei anten sigla eller rodde over fjorden. Tidvis passerte dei tyske marinefartøy som patruljerte og lite visste tyskarane at far hans var ein sentral motstandsmann i Volda, og at han rett som det var løpargut for motstandsmennene Ola Krumsvik (far) og Hallvard Nærbøvik med telegram og beskjeder (desse to hadde Olav Eidset som føringsoffiser). Jostein Nærbøvik skriv grundig og godt i boka si «Krigsår og motstandsvilje 1940-1945» (1996) om denne motstandskampen i Volda og også viktigheita av at Kristvik, Magerøy, Alvestad og Eiken ved lærarskulen sto knallhardt i mot tyskarane og lokale quislingar, og synte at «Vestlandslæraren» var urokkeleg ovanfor den tyske okkupasjonsmakta.

Men sjølv om mange studerande i Volda opplevde mange fine og minnerike stunder, både på skulen og i fritida, var det sjølvsagt også triste hendingar som sat sitt preg på mange. Inger Hagerup skildrar fleire stadar kor hardt det var å miste besteveninna «Lank» (Ragnhild Barstad frå Volda) og i 1972 blei tre lærarstudentar tekne av snøras og omkom under ein fjellskitur i folkestadfjella. 14 år seinare (1986) var eg sjølv som lærarstudent ved Volda Lærarhøgskule med på vinterfriluftlivsturen til Asbjørndalen i Lesja kommune, der to av mine medstudentar omkom då snøholene raste saman (som følgje av at snøskavlen kollapsa).

Når Kaarstad-huset i desse dagar feirar 100-årsjubileum er det verdt minne om at 21. august 1922 møtte 350 aspirantar opp ved Volda Lærarskule og konkurrerte om 144 studieplassar. Som ein skjønar var det generelt vanskeleg å koma inn på lærarskulen for hundre år sidan, karakterkrava var svært høge og berre elevar med dei aller beste karakterane frå gymnaset kom inn på den 2-årige lærar-utdanningslina på 1930-talet. Madssen (2020) nemner at «Utdanninga hadde høy sosial prestisje. I praksis var lærerutdanninga i perioder et lukka studium med stor konkurranse om studieplassene». Sjølv på 50-talet var det vanskeleg å kome inn på lærarskulen, og fleire voldingar byrja på Universitet i Oslo av di dei ikkje kom inn i Volda. På 60-talet fortel dei to onklane mine, som gjekk der, at ein måtte ha minst ha hovudkarakter «Mykje tilfredsstillande» og høg poengsum frå gymnaset for å kome inn på førsteopptaket ved lærarskulen. I 1964 møtte 200 aspirantar opp til opptaksprøva og der berre 64 av desse slapp gjennom nålauget.    

I «Mine Dannelsesagenter» (2021) understrekar Rune Slagstad den nasjonale viktigheita av det som skjedde frå Hans Strøm og Sivert Aarflot sin tid i Volda på 1700-talet, om viktigheita av dei lesande bøndene, Ivar Aasen si verksemd og av at Olav Riste og Johan Fredrik Voss starta opp det første private landsgymnaset her. Men spesielt løftar Slagstad fram reformpedagogen Erling Kristvik sin nasjonale tydnad for norsk skule og lærarutdanning, men også som «norsk sosiologis fremste skikkelse mellom Eilert Sund og Vilhelm Aubert». Samstundes er Slagstad klar på at voldingen Jostein Nærbøvik har vore ein danningsagent for han sjølv og er spesielt imponert over at Nærbøvik klarte det kunststykke å gjere Volda sin lokalhistorie til storslått norgeshistorie gjennom sine fire bind. Slik sett er det nett samspelet mellom sentrum og periferi med ein klangbotn tilbake til slutten av 1700-1800-talet som Nærbøvik meiner skapte «skulestaden Volda» og «Vestlandslæraren».

Kjelder:

Bergem, P. (Red.) (1995). Forkynning, fellesskap og forsking. Volda Lærarskule 1895-1995. Høgskulen i Volda: Volda

Hagerup, I (1966). Hva skal du her nede? Oslo: Aschehoug & Co.

J.B.T/Krumsvik, L. (1966). Ei samtale med Laura Krumsvik. Intervju. Møre, 23. desember, 1966.

Madssen, K.A (2020). Levde lærerliv. Volda-læreren i brevbøker 1930–1995. Cappelen Damm Akademisk

Nærbøvik, J. (1996). Krigsår og motstandsvilje 1940-45. Volda: Volda kommune

Slagstad, R. (2018). Da fjellet ble dannet. Oslo: Dreyer Forlag

Slagstad, R. (2021). Mine dannelsesagenter. En politisk idèhistorie. Oslo: Dreyers Forlag

Volda Lærarskule (1969). Volda Lærarskule 1895-1970. Volda: Volda Lærarskule

Aambø, R. (2020). Kvinner i Ørsta og Volda. Volda: Reidun Aambø

Aarviknes, P. (1955). Gardar og ætter i Volda 1603-1950 (1. bandet). Volda: Hjelles Bokbinderi og Trykkeri

Aarviknes, P. (1970). Ein lærar frå den gamle skulen. Kronikk. Møre, 22. desember, 1970.

Andre kjelder:

Volda Sogelag: Voldaminne(årsutgåvene 1999-2016).

Nasjonalbiblioteket: Diverse nettkjelder 1950-2010.

Samtale med Liv Krumsvik (2022)

Samtale med Marit Krumsvik (2022)

Samtale med Johan Krumsvik (2022)

Samtale med Ola Krumsvik (1983)

Lars Britanus Olsson Krumsvik bibelgåve til Laura Krumsvik 11.10.1896.

E-kommunikasjon Gunnar Sigve Aurdal (2022

E-kommunikasjon med Bjarne Slettebak (2022)

E-kommunikasjon med Olav Slettebak (2022)


[*] Dette er det noko usikkerheit rundt då dei skriftlege kjeldene er vage frå denne tida, men det er likevel fleire munnlege kjelder peikar i retning av at det var eit slikt slektskap.

[**] Det var i 1924 at namnet blei endra til Volda Lærarskule og det skjedde etter at staten tok over drifta av lærarskulen.

50 år: Historisk institutt: Landets einaste!

Historisk institutt ved Høgskulen i Volda har i 2022 markert sitt 50-års jubileum. Og Historisk institutt er faktisk det einaste i landet som berre har historie i namnet sitt – alle andre historiske fagmiljø er ein del av til dels mykje større faglege einingar.

Her er omtale av 50-årsjubileet på nettsidene til Høgskulen i Volda.

Les helsingar til 50-års jubilanten frå Dekan Randi Bergem og rektor Johann Roppen.

Dekan Randi Bergem: Helsing til Historisk institutt – 50 årsjubileumsmarkering 3. november 2022

Kjære alle saman!

Som dekan ved Avdeling for samfunnsfag og historie, er det ei glede å gratulere Historisk institutt  med 50 år. Historisk institutt er eitt av tre institutt ved vår avdeling. Dei andre to er Institutt for sosialfag og Institutt for planlegging, administrasjon og skuleretta samfunnsfag. Sjølv om Historisk institutt er minst, viss vi legg til grunn talet på tilsette, så er instituttet svært godt synleg, på mange måtar. Slik har det vore langt tilbake i historia til instituttet.

Eg hadde tenkt at eg ikkje skulle rote meg langt inn i arkivet og leite i gamle dokument. Men det har eg likevel gjort. Så det vert altså eit lite klipp frå arkivet. I eit dokument frå 1971 som inngjekk i prosessen med etablering av Møre og Romsdal Distriktshøgskule, som etter kvart vart etablert og bestod av høgskulesenter i Volda og Molde, kan vi lese om forslag til studium som kunne etablerast i Volda, og lokalhistorie/sosiologi var eitt av forslaga.

I dette dokumentet står det mellom anna:

Førebels tek ein sikte på å setje i gang det eittårige studiet hausten 1972 etter intensjonane som ligg til grunn for studieplanen. Studiet gir gode vilkår for å utvikle slike fagområde som allmenn historie, geografi, kultursosiologi, folkeminne, kommunalforvaltning, kommunal planlegging. Ein del av desse fagområda er også nærskylde med emne i utdanning for organisasjon og velferd. Ein del av desse vil kunne utviklast til særskilde studium.

Og slik vart det, for eksempel det som i dag er dei to andre institutta ved vår avdeling.

Om studiet i lokalhistorie står det:

Studiet er oppbygd av eit innføringsstudium og eit temastudium. I temastudium inngår studium av busetnad, næringsvegar- og vilkår, kommunale styreorgan, politiske institusjonar, sosialt-, kulturelt- og åndeleg liv innan eit avgrensa område.

Frå årsmeldinga (som var på 14 sider) til Møre og Romsdal distriktshøgskule for året 1971-1972, kan vi lese at Jon Tvinnereim og Halvard Nordås, begge cand. philol vart tilsette som høgskulelektorar ved distriktshøgskulen 1. august 1972, og då ved lokalhistoriestudiet. Og hausten 1972 var det sju studentar på lokalhistoriestudiet.

Jon Tvinnereim som altså var ein av to høgskulelektorar ved lokalhistoriestudiet, var formann (!) i det som heitte skulerådet, som var det øvste styringsorganet av dei interne styringsorgana ved DH i Volda (elles var det eit styret for heile MRDH, dvs. Volda og Molde). Skulerådet bestod av lærarar, andre tilsette og studentar.

Det vart etter kvart to fagseksjonar ved studiesenteret i Volda, og det var seksjon for samfunnsfag og seksjon for språk og media, Lokalhistorie var del av seksjon for samfunnsfag. Elles står det i same årslemeldinga å lese at fagseksjonane er ansvarlege for å dra opp retningsliner for forskingsarbeid, utgreiingsoppgåver, og har eit spesielt ansvar for den faglege utviklinga og fornyinga. Det er ikkje tvil om at Historisk institutt har følgt opp det ansvaret heilt sidan starten.

Årsmeldinga inneheld endåtil omtale av husvære for tilsette og studentar. Og om det kan vi lese: Tilsette ved skulen i Volda er blitt skaffa veleigna husvære av Volda kommune for mellombels bruk. For dei som er interesserte i å bygge sjølve, legg kommunen ut tomter, men det er stor etterspurnad etter desse og til del lang ventetid.

Lokalhistoriestudiet var altså i gang i 1972 med tilsette i veleigna husvære.

Så flyttar eg meg fram til 1984. Då gav rektor, som då var Jon Tvinnereim, ut Nytt på huset. Den 7. juni 1984 skriv han om søkartal: Best er resultatet for lokalsamfunnsstudiet og tysk, så langt. Elles er ikkje tala imponerande. Og av tala ser vi at det då var 14 søkarar til historiestudiet.

Eg skal avslutte denne historieleksjonen med eit sitat frå Nytt på huset i februar 1993. Då var Ketil Halse rektor. I denne utgåva kan vi mellom anna lese. Arnfinn Kielland har ferdiggjort andre bandet av Bygdebok for Lesja. Gards- og slektshistorie for nørdre del av Lesja hovudsokn, 736 sider. Ei fin og faktarik bok. Gratulerer. I same Nytt på huset  frå 1993 står det elles at søkartalet til historie grunnfag var godt over 600 søkarar, og 58 ja-svar.

Vi må gjere eit byks i tid, og flytte oss raskt framover til i dag. På utdanningssida tilbyr instituttet no to bachelorar i historie, ein rein nettbasert og ein lokalt/campus. Og instituttet samarbeider med Institutt for religion og livssyn om masterprogram i kulturmøte. Så er det verdt å nemne at Historisk institutt har vore svært sentralt, og sterkt ønska bidragsytar, i arbeidet med søknad om akkreditering av ny doktorgradsutdanning ved Høgskulen i Volda. Utdanninga har fått namnet doktorgradsprogram i utdanning, språk og kultur. Søknaden er sendt, og vi kryssar fingrane for at høgskulen kjem i mål med å få akkreditert og kunne tilby dette doktorgradsprogrammet. Det vil vere bra for heile HVO, og vil kunne bidra til å styrke aktiviteten ved Historisk institutt framover. Og vi veit at programmet er avhengig av det som Historisk institutt på ulike måtar kan bidra med. Kjem høgskulen i mål med den akkrediteringa, kan Historisk institutt tilby studium på alle utdanningsnivå.

Fagmiljøet ved HI har alltid vore eit solid fagmiljø, med dyktige forskarar og formidlarar. Det viser seg på mange måtar, gjennom god undervisning og gode undervisningsopplegg. Fagmiljøet har mellom anna vore tidleg ute og langt framme med digitalisering og nettbaserte undervisningsopplegg. Instituttet var lenge det fagmiljøet som brukte innspelingsstudioet vårt i Strøm-huset aller mest.

At det har vore – og er- eit sterkt fagmiljø viser seg ikkje minst gjennom omfattande publisering i form av bøker, artiklar i tidsskrift og antologiar. Det er skrive bygdebøker, fylkeshistorie, lokal- og regionalhistorie, fiskeri- og kysthistorie, bok om LOS-vesenet, om filantropi og misjonshistorie i internasjonalt perspektiv, om politikk og kultur i mellomaldereren, om krigsår og fredsåra i Norge, om romfolk og omstreifarvesen og om trolldom. For å nemne noko.

I den grad vi skal snakke om tal, så viser poenga for vitskapleg publisering at det vert forska og skrive mykje ved Historisk institutt. Eg oppfattar fagmiljøet som eit godt førebilete for andre fagmiljø, både ved avdelinga og høgskulen elles, og særleg når det gjeld forskingsaktivitet og formidling.

Historisk institutt har tatt samfunnsoppdraget som formidlar på alvor. Tilsette ved instituttet har – og er  – aktive formidlarar – både lokalt, regionalt og nasjonalt, og både gjennom skriftleg og munnleg formidling i mange ulike kanalar. Det ferskaste dømet, som eg kjenner til,  er Chalak Kaveh sitt bidrag i NRK TV, der han vart intervjua om situasjonen i Iran.

Kompetansen ved Historisk institutt er høg, og nesten alle fast tilsette er minst førstekompetente. For tida tronar Inger Marie åleine som professor, men eg tippar at om to, tre år, så har instituttet eit par professorar til.

At fagmiljøet held høgt nivå har vist seg også gjennom tildeling av FoU-prisen ved Høgskulen i Volda. To gonger sidan opptarten i 2006 har prisen gått til eit fagmiljø, og Historisk institutt er eitt av fagmiljøa som har fått prisen. Det skjedde i 2011, og i grunngjeving for tildelinga står mellom anna:

For første gong gjekk prisen til eit fagmiljø. Instituttet har høg fagleg kompetanse og stor forskingsaktivitet. Arbeidet femner vidt, frå middelalderhistorie til nyare internasjonal politikk, frå metodespørsmål i lokal-historisk arbeid til spørsmål om lokal og nasjonal identitet, afrikansk slaveri, velferds- og misjonsarbeid, kulturmøte og kvinneperspektiv.

Inger Marie Okkehaug var ikkje tilsett ved høgskulen då fagmiljøet fekk prisen i 2011, men i 2020 fekk ho åleine FoU-prisen ved høgskulen, og i grunngjeving for tildelinga kan vi lese:

Etter vår meining er det liten tvil om at Okkenhaug fell inn under kriteria for FOU-prisen, som skal «synleggjere og heidre framifrå innsats». Det same gjeld kriteriet om at dei som blir tildelt prisen skal vere «førebilete og modellar for resten av fagmiljøet, slik at kvaliteten på og omfanget av FoU-arbeidet aukar». Alle arbeida hennar er innanfor internasjonal og utaneuropeisk historie, og geografisk er det Midtausten og ikkje minst Armenia som er/har vore hovudinteressa, men med sideblikk til Afrika og i seinare tid har også Nord-Amerika og Kina kome innanfor interessefeltet. Misjonshistorie — og med eit klart kjønnsperspektiv — er ei klar hovudinteresse. Her er ho i den norske og internasjonale forskingsfronten.»

I starten av Historisk institutt si tid, var profilen lokalhistorie, ikkje berre i innhald, men også i namnet på studiet. Lokal- og regionalhistorie har vore sentralt i forskinga i fagmiljøet i heile femtiårsperioden, men utover på 2000-talet har globalhistorie og internasjonale perspektiv vorte tydlegare, både i utdanningane og i forskinga.

Historisk institutt består av eit solid fagmiljø. Det er stor aktivitet ved instituttet, og fleire gode stipendiatar som bidreg med ny forsking og nye perspektiv. Det lovar godt for vidare rekruttering, håper vi.

Eg har ikkje lese alle publikasjonar som er publiserte av tilsette ved Historisk institutt i den perioden eg har vore dekan, men eg har lese ein del. Og det er alltid like kjekt og lærerikt. Ikkje minst er det ei glede å lese, fordi folka skriv så godt (språk).

Så lenge eg er dekan ved Avdeling for samfunnsfag og historie, vil eg – på dei måtar eg kan – arbeide for å legge til rette for at Høgskulen i Volda skal ha eit godt fagmiljø i historie med aktive forskarar, som gjer at vi også kan tilby utdanningar i historie, med god kvalitet. Eg meiner det er viktig at vår region har ein institusjon som kan bidra slik at skular og samfunnet elles får tilgang til kandidatar med historiekunnskap. Dagens samfunn treng historiekunnskap – ja, kanskje meir enn nokon gong.

Gratulerer med jubileet og lykke til med seminaret og feiringa – og alt godt på vegen vidare for tilsette og studentar ved Historisk institutt!

Studietur til Roma er ein tradisjon på Historisk institutt. Her frå 2019.

Helsing frå rektor Johann Roppen

Kjære alle tilsette på Historisk institutt og alle andre gjester.

Gratulerer så mykje med å ha blitt 50.

Mange av dykk er stort sett opptatt av å telle århundre eller årtusen, så 1971 eller 1972 er jo ikkje akkurat så lenge sidan – og 50 år er jo ingen alder. Men likevel: 50 år med historieutdanning i Volda – det er virkeleg verd å markere!

Som tenåring vart eg klar over at Distriktshøgskulen i Volda hadde eit historiestudium, og at det til og med kanskje vart kalla Lokalhistorie. Tenk at det gjekk an å studere lokal – historie. At det fanst forskarar som tenkte at det var viktig også å studere lokalsamfunn i eit historisk perspektiv. Kanskje var det då eg vart nyfiken på kva slags fagmiljø som fanst i Volda.

På 1980-talet, i 1986, byrja eg å trakke i gangane på Ivar Aasen-huset og det var jo så små forhold på DH-skulen den tida at det var fort gjort å lære seg namna på alle tilsette.

Også historikarane.

På den tida var historie eit årsstudium så vidt eg huskar, men var nede i ein bølgedal når det gjeld studentar, men så snudde det brått, nesten frå eit år til det neste.

Og ein kreativ medstudent av meg, Hans Morten Sundnes, gjorde ein historisk-litterær vri når han skulle skrive om akkurat det – at det hadde blitt fleire studentar på historie.

Så han fann eit passande bilde og tittelen var: Det er kamp om å komme inn på Nordås sine forelesninger. Og bildet var naturlegvis henta frå Snorres kongesoger der eg trur det kong Harald Hardråde som storma ei borg i Serkland. Så det var kamp om plassane ja!

Soga om Harald Hardråde: «De vart eit slag i borg-lede.» – eller: «Det er kamp om å komme inn på Nordås sine forelesninger»

***

På den tida arbeidde Historisk institutt med Fylkessoga for Møre og Romsdal, og igjen så slo det meg at historia var eit prioritert prosjekt for fylket.

I dag har eg inntrykk av at det som ikkje kan symje eller flyte – og seljast – ikkje er så interessant i Møre og Romsdal.

***

Men Historisk institutt har over tid hatt ein jamn portefølje av lokalhistorie-prosjekt, men også kyst og fiskeri-historie og heilt andre prosjekt – i andre land og kulturar. Eg håper og trur at både det nære og lokale og det meir internasjonale kan dra i saman.

Eller som de skriv på nettsida dykkar:

«Historie i Volda vart oppretta i 1972 og er eit levande fagmiljø med lange tradisjonar i kyst-, lokal- og regionalhistorie, og har no også fokus på mellom anna migrasjon, minoritetar og kulturmøter i historia.»

«Historie i Volda vart oppretta i 1972 og er eit levande fagmiljø med lange tradisjonar i kyst-, lokal- og regionalhistorie, og har no også fokus på mellom anna migrasjon, minoritetar og kulturmøter i historia.»

https://www.hivolda.no/om/samfunnsfag-og-historie/historisk-institutt

Her kan det også nemnast at Historisk institutt stod bak eit Strategisk høgskuleprosjekt – Forskingsrådsprosjekt – Kulturperspektiv på møte mellom embetsmenn og bønder ca. 1660–1870 – og som vel var ein føresetnad for at vi fekk på plass ein Master i kulturmøte. Forsking fekk betydning også for utdanningane og studieporteføljen vår.

***

I næringslivet sa ein i tidlegare at «all business is local» – i vår tid med digital og grenseoverskridande teknologi  kan ein bli litt i tvil om det framleis er slik. Men eg er nokså sikker på at det tek litt tid før historiefaget sluttar å bru seg om staden, det lokale – at hendingar skjer ein stad – at menneske held til ein plass og kan studerast ut frå det. Anten den staden er Volda, Skodje, Al Andalus, Anatolia eller Kurdistan.

**

Kva plass har så Historisk institutt på Høgskulen?

Eg veit ikkje korleis fagmiljøet oppfatta det – om dei var ein slags indrepolitisk skillemynt då avdelingsstrukturen vart endra og historisk institutt vart flytta frå Avdeling for humanistiske fag og over til Avdeling for samfunnsfag og historie. Men det er mitt klare inntrykk at dette fungerer.

Historier er då også det einaste fagmiljø som er eksplisitt nemnt i namngjevinga på Høgskulen: Avdeling for samfunnsfag og historie. Alle andre fagmiljø må nøye seg med å vere paraply under ei større overskrift: Samfunnsfag, mediefag, lærarutdanning, humanistiske fag og kulturfag.

Korleis står det til for historiske institutt ved andre lærestader i Noreg? Kvar finn ein bacehlor-utdanningane i historie, og ikkje minst historikarane?

Dei er gøymt bak til dels lange og mystiske namn under humanistiske fakultet – tidlegare kalla historisk-filosofiske fag – og institutta har titlar som:

  • Institutt for arkeologi, konservering og historie (UiO)
  • Institutt for historiske og klassiske studier (NTNU)
  • Institutt for arkeologi, historie, kultur- og religionsvitenskap (UiB)
     

Det var tre såkalla «gamle» universitet, men kvar finst historikarane på dei nyare universiteta?

  • Fakultet for utdanningsvitskap og humaniora :  Institutt for kultur- og språkvitskap (UiS)
  • Fakultet for humaniora og pedagogikk : Institutt for religion, filosofi og historie (UiA)
  • Fakultet for økonomi og samfunnsvitskap : Institutt for samfunnsvitskap, under  (HVL)
  • USN Handelshøyskolen: Insitutt for økonomi, historie og samfunnsvitenskap (USN)
  • Fakultet for samfunnsvitskap : Faggruppe Historie, kultur og media (Nord Universitet)

Det er kanskje ei pusteøving dette, men eg har spart den lengste til slutt:

  • Fakultet for humaniora, samfunnsvitskap og lærarutdanning : Institutt for arkeologi, historie, religionsvitskap og teologi (Tromsø)

Det er i alle fall to konklusjonar som kan dragast ut frå dette materialet, og det er for det første at historikarar tydelegvis kan trivast under same tak som arkeologar, prestar, pedagogar, filosofar, økonomar, samfunnsvitarar, medievitarar og alle som kallar seg kulturforskarar.

Den andre konklusjonen er at vi har det enkelt her på Høgskulen i Volda!

Gratulerer med jubileet – og med dei neste 50 år!

Studietur til Selje: Også ein tradisjon på historisk institutt. Her frå 2015.

Orientering til høgskulestyret, 3.11.2022

Over 800 elevar frå vidargåande skular og folkehøgskular i Møre og Romsdal og Nordfjord vitja Høgskulen i Volda under Utdanningsdagane 1. og 2.11.2022 – for å få informasjon om studietilboda våre.


På kvart styremøte gjev rektor ei kort orientering om ting som har skjedd og skjer og som styret bør kjenne til. Desse orienteringane vert også lagt ut her på rektorbloggen.

I tillegg til denne orienteringa er det mange andre kanalar til informasjon om aktuelle saker ved Høgskulen i Volda. Rektor skriv også eit nyhendebrev som vert send til alle tilsette, til media og andre interesserte. Nyhendebreva er tilgjengelege på nettsidene våre og alle som vil kan få tilsendt nyhendebrevet – ein gong i veka.

Hovudpunkta i orienteringa i dette møtet:

  • Studiestart 2022 – talet på studentar
  • Henrik Kaarstad-huset er 100 år – Ola Borten Moe kjem
  • Lærarutdanningane
  • UH Nett Vest

Talet på studentar:

Det endelege talet på studentar hausten 2022 vart 4.422. Det er ein liten nedgang samanlikna med 2021, men vi ser at dei siste fire åra har vi lege på ca. 4.500 studentar i gjennomsnitt, eit hakk opp frå den forrige fireårsperioden då vi vaka rundt 4.000 studentar. Og går vi endå litt tilbake til åra 2000-2010 så vaka vi rundt 3.500 studentar.

Talet på studentar ved Høgskulen i Volda 2000-2022


Framskrivingar for Møre og Romsdal syner at det fram til 2029 vil vere ein viss auke i talet på 19-åringar i Møre og Romsdal – i åra etter vil det vere mange år med jamn nedgang. På den andre sida veit vi naturlegvis lite om kva framtida vil bringe når det gjeld utvikling i arbeidsmarknaden og kva som blir etterspurnaden etter høgare utdanning. Som kjent er Møre og Romsdal eitt av fylka i landet der det er færrast med høgare utdanning, og spesielt lang høgre utdanning. Og skal ein ta på alvor slagord som lære heile livet, så er eg heilt sikker på at det blir behov for utdanning frå Høgskulen i Volda også etter 2029. 

Talet på 16-åringar og 67-åringar i Møre og Romsdal: 2020-2035.


Kaarstad-huset 100 år

100-års markeringa for Henrik Kaarstad-huset går 16. november, og blir eit flott arrangement med aktivitetar heile dagen. Vi er svært glade for at forskings- og høgare utdanningsminister Ola Borten Moe har prioritert å delta på feiringa. Han ønskar også å diskutere opptak på lærarutdanningane og å få ei omvising på høgskuleområdet.

Volda lærarskule, seinare kalla Henrik Kaarstad-huset.


Lærarutdanning:

Vi er godt i gang med planlegginga av lærarutdanning i Kristiansund. Det blir altså PPU-utdanning der til hausten. I samband med det er det kjekt å sjå oppslag i Khrono der det går fram at Høgskulen i Volda er ein av 5 institusjonar som uteksaminerer fleire PPU-kandidatar enn måltala. I 2021 var det 80 som fekk PPU-vitnemål, medan måltala var 72.

UH Nett Vest

UH Nett Vest hadde seminar for leiarar på Solstrand i september, og det var unison stemning for å halde fram med dette arrangementet innanfor denne ramma også i åra framover.

Deltakande institusjonar utanom Volda er Universitetet i Bergen, Universitetet i Stavanger, Høgskulen på Vestlandet. Assosierte medlemmer er VID og NLA.

Andre saker:

Søknaden om ph.d.-utdanning Utdanning, språk og kultur vart sendt innan fristen 1. november.

Vi har også sendt framlegg til satsingar utanfor ramma for 2024 som oppfølging av styrevedtak i denne saka.

Øyralangs 2022: Også i år deltok også HVO-studentar frå AKF på denne lysfesten langs Øyraelva i Volda sentrum.

Kor mange studentar er det ved Høgskulen i Volda? Oppdatert 25.10.2022: Svaret er 4.422!

Det ser ut til at vi hausten 2022 har omlag like mange studentar som vi har hatt dei siste tre-fire åra: Ca. 4.500 studentar. Men kva slags studium går dei på? Kva er dei lange linjene?

Det endelege talet på studentar på Høgskulen i Volda er i ferd med å kome på plass. Oppdatert 25.10.2022: Talet er altså 4.422. Vi har ikkje teke inn fleire nye studentar på mange veker, men alle som står registrerte som studentar må jo sjekkast opp mot lister over kven som har betalt semesteravgift, om dei faktisk har møtt opp – eller om dei kanskje har slutta. Dette puslespelet er no ferdig og talet på studentar hausten 2022 er på knapt 4.500. På den eine sida er dette nokre færre studentar enn i 2021. Men eg meiner det er meir interessant å sjå dei litt lenger linjene i talet på studentar – og på kva slags studium studentane tek: Bachelor, master, årseiningar eller kortare kurs. Eg vart litt overraska over hovudtendensane.

FoU-pris 2022 ved Høgskulen i Volda: Helga Synnevåg Løvoll

FoU-prisen for 2022: Professor Helga Synnevåg Løvoll. Foto: Karl August Swanstrøm.

I 2005 oppretta styret ved Høgskulen i Volda ein FoU-pris. Målet med FoU-prisen er å rette merksemda mot FoU-arbeid gjennom å synleggjere og heidre framifrå innsats. Ved sidan av å gi honnør til prisvinnarane er intensjonen med prisen at vinnarane skal fungere som førebilete og modellar for resten av fagmiljøet, slik at kvaliteten på og omfanget av FoU-arbeidet aukar.

Orientering til høgskulestyret, 15. september 2022

Oppussinga av Hans Strøm-huset har starta.


På kvart styremøte gjev rektor ei kort orientering om ting som har skjedd og skjer og som styret bør kjenne til. Desse orienteringane vert også lagt ut her på rektorbloggen.

I tillegg til denne orienteringa er det mange andre kanalar til informasjon om aktuelle saker ved Høgskulen i Volda. Rektor skriv også eit nyhendebrev som vert send til alle tilsette, til media og andre interesserte. Nyhendebreva er tilgjengelege på nettsidene våre og alle som vil kan få tilsendt nyhendebrevet – ein gong i veka.

Hovudpunkta i orienteringa i dette møtet:

  • Opptak, studiestart og SHOT
  • Lærarutdanning – regionale samarbeid – Aasenkvartalet
  • SFU-søknad
  • Khrono-oppslag
  • Ukraina
  • Strategiplan og handlingsplan
  • Økonomi, avsetningar og Hans Strøm-prosjektet

Opptak, studiestart og SHOT

Studentopptaket for hausten 2022 gir eit blanda inntrykk. Vi får ei eiga orienteringssak om dette.

Opningshelsing til nye studentar 2022-2023

Opning av studieåret 2022-2023. Foto: Karl August Swanstrøm.

Click here for English version: Greetings for new students by the Volda University College, August 16th 2022, by rector Johann Roppen.

Les meir om opninga på www.hivolda.no

Kjære studentar!

Det er ei stor glede for meg og alle andre tilsette på høgskulen å få ønske deg velkomen hit til Studiebygda Volda og Høgskulen i Volda.

Vi er glade for at akkurat du, kvar og ein av dykk, alle her, har valt Volda hausten 2022. I lag med deg skal vi gjere det vi kan for at du skal få det best mogleg og lære mest mogleg her dei komande studieåra.

For å sitere mi eiga mor frå nokre år tilbake: Ei utdanning gir deg kanskje ikkje kroner i lomma med det same, men den gir deg kunnskapar – og dei har du for alltid.

I ei uroleg verd er Volda ein sval, trygg og oversiktleg stad.

I vår del av verda har vi både vorte spart for rekordvarme og tørke. Kraftprisen tel vi i øre og ikkje i kroner. Ukraina er langt borte, men vi tek også i mot studentar frå Ukraina. Det skulle berre mangle. Til dei ukrainske studentane våre vil eg berre seie:

Slava Ukraini.

Vi er med dykk.

Å skaffe seg kunnskapar handlar også om å få nye perspektiv, og nettopp derfor oppmodar eg dykk som er heilt nye studentar om å alt no byrje å tenkje på å legge inn eit utanlandsopphald i studieplanane.

Høgskulen i Volda har over 100 internasjonale samarbeidsavtalar med utanlandske universitet så det burde vere mykje å velje mellom.

Kven blir ny HVO-rektor?

Høgskulestyret har gjort vedtak om leiingsmodell ved Høgskulen i Volda og har for andre gang på fem år vedtatt at vi skal halde fram med ordninga med vald rektor – og tilsett direktør. Stillinga som høgskuledirektør er lyst ut med søknadsfrist 22. august, og i løpet av hausten skal det veljast ny rektor. Truleg vil valstyret gjennomføre valet i månadsskiftet november-desember. Så på seinhausten veit vi både kven som blir ny direktør i fast stilling og kven som blir rektor og prorektor for åra 2023-2027. Direktøren vil truleg vere på plass tidleg i 2023, medan det nye rektoratet tek til 1. august 2023.

Prosessen med tilsetting av direktør skal eg ikkje gå mykje inn på her. Eg sit som leiar i Innstillingsutvalet som er sett ned av høgskulestyret og der både dei tilsettes organisasjonar, studentar og ein dekan er med. Vi fekk god søking på stillinga for 5 år sidan då stillinga var lyst ut sist. Det er ikkje mange toppleiarstillingar for så store verksemder som Høgskulen i Volda på Sunnmøre: Med ca. 400 årsverk og ca. 400 millionar i driftsinntekter er vi ikkje ei lita verksemd, og vi har ei viktig regional rolle, så eg håper og trur vi får god søking og er sikker på at vi vil få ein godt kvalifisert og dugande ny direktør i fast stilling.

Kva så med rektor?

Rektorrolla er svært kort omtala i Universitets- og høgskulelova. Der står blant anna:

a) Rektor er styrets leder. Rektor har på styrets vegne det overordnede ansvar for og ledelse av institusjonens virksomhet og fører tilsyn med denne. Rektor, og i dennes sted prorektor, har rett til å delta i møter i alle institusjonens styrer og utvalg.

UH-loven, §10-2

Høgskulen i Volda har gjennom tradisjonar og einskildvedtak definert kva oppgåver rektor skal ha. Delegeringsreglementet vart vedtatt av styret i 2020 og der står eit oversyn over ein del av oppgåvene til rektor – og prorektor. Rektoratet er også representert – og leiar – Forskingsutvalet, Utdanningsutvalet, Tilsettingsutvalet for fagleg tilsette og ein del andre styre, råd og utval, og i sum utgjer dette den fagleg styringa av høgskulen, som eit valt rektorat skal vere eksponent for.

Året vi la koronaen bak oss? Sommarhelsing juni 2022

Kaarstad-huset, Kaarstad-parken og Kaarstad sjølv.

Kjære kolleger!

God sommar til dykk alle! Snart.
Studieåret 2021-2022 er omme. Snart.

Eg trur det er mange som kjenner på at det no skal bli godt å kunne få ta ferie. Det er vel fortent, og eg håper vi alle klarer å tenke på heilt andre ting og ta vare på seg sjølv og sine næraste i dei komande sommarvekene. 

Dette var studieåret då vi såg slutten på pandemien. Kanskje?

Studieåret starta med vaksinering, gruppetesting og drop-in testing og undervisning med koronavstand.

Men så vart det raskt betre. Vi kunne droppa korona-meteren.

Men så nærma vi oss eksamenstida – og så var koronaen der igjen. Vi måtte gjere ei hasteomlegging av eksamenane. Det vart  litt av ei jul. Og på juleavslutningane for eit halvt år sidan kunne vi vere maks 20 personar. Men vi rakk akkurat å gjennomføre julebordet før det vart nedstenging.

I januar var vi på heimekontor igjen, og igjen måtte timeplanane endrast midt i semesteret. 

Stipendiatar forlenga stipendperiode på grunn av korona.

Internasjonal dag vart digital. Det er ikkje heilt det same, men det vart gjort ein god jobb av dei som arrangerte!