{"id":3562,"date":"2022-11-17T19:55:21","date_gmt":"2022-11-17T18:55:21","guid":{"rendered":"http:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/?p=3562"},"modified":"2022-12-06T17:21:18","modified_gmt":"2022-12-06T16:21:18","slug":"kaarstad-huset-er-100-i-100","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/2022\/11\/17\/kaarstad-huset-er-100-i-100\/","title":{"rendered":"Kaarstad-huset er 100 – i 100!"},"content":{"rendered":"\n

H\u00f8gskulen markerte 16.11.2022 at det var 100 \u00e5r sidan Henrik Kaarstad-huset stod ferdig og vart opna med ei h\u00f8gtidleg markering. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Les omtale av og sj\u00e5 bilde fr\u00e5 100-\u00e5rsfesten p\u00e5 nettsidene v\u00e5re<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Her er opningstalen eg heldt p\u00e5 jubileumsdagen. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Det er av og til ein kan kjenne at historia susar forbi. I dag er ein slik dag, n\u00e5r vi st\u00e5r her og skal markere at det er p\u00e5 dagen 100 \u00e5r sidan Kaarstad-huset opna. <\/p>\n\n\n\n

Tenk p\u00e5 det. I dette huset for 100 \u00e5r sidan var det samla kanskje 1.500 studentar, l\u00e6rarar, andre bygdefolk og tilreisande, alle for \u00e5 markere at no stod Volda l\u00e6rarskule ferdig.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Henrik Kaarstad-huset, bygd 1922<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Elevane hadde samla inn pengar til flygel!<\/p>\n\n\n\n

13 timar varte opningsfesten, og det vart visstnok halde 19 talar. Det var mat i fleire omgangar og med fleire bordsete. Men s\u00e5 var d\u00e5 ogs\u00e5 kj\u00f8kenet p\u00e5 l\u00e6rarskulen noko av det viktigaste med heile huset – og stod kanskje for nesten 1\/5 av den samla kostnaden p\u00e5 huset p\u00e5 kr 700.000.<\/p>\n\n\n\n

Dette var p\u00e5 alle m\u00e5tar rektor Henrik Kaarstad sitt prosjekt. I november 1922 var han 57 \u00e5r gammal, og hadde drive l\u00e6rarskulen sidan 1895.<\/p>\n\n\n\n

Gjennom godt arbeid og framifr\u00e5 politiske kontaktar og eit heldig samanfall i konjunkturar klarte Kaarstad \u00e5 f\u00e5 bygd skulen. Volda l\u00e6rarskule var popul\u00e6r i landssamanheng, ogs\u00e5 blant studentane. <\/p>\n\n\n\n

Kyrkje- og undervisningskomiteen sa det slik:<\/p>\n\n\n\n

«Antallet av elever [ved Volda l\u00e6rarskule] har v\u00e6ret stadig stigende, og Volda er nu den l\u00e6rerskole i landet som uten sammenligning har st\u00f8rst s\u00f8kning.»<\/p>Indst S. nr. 154 1919 – Stortingstidende side 229. <\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

Det vart stadig fleire elevar – eller l\u00e6resveinar som studentane ogs\u00e5 vart kalla. Men krava til innhaldet i l\u00e6rarutdanninga vart ogs\u00e5 skjerpa med tanke p\u00e5 spesialrom og innhaldet i undervisninga, s\u00e5 trengdest det ein st\u00f8rre skule.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Kaarstad fekk kj\u00f8pt ei tomt p\u00e5 23 m\u00e5l – der l\u00e6rarskulen ligg. Han ville ogs\u00e5 drive sm\u00e5bruk p\u00e5 denne tomta. Det var b\u00e5de for \u00e5 skaffe mat til elevane – men ogs\u00e5 som eit pedagogisk tiltak. <\/p>\n\n\n\n

Og Stortingskomiteen var samd: <\/p>\n\n\n\n

Komiteen finn dei framlagde planer forstandige og gode og meiner, det vilde vera sv\u00e6rt bra, um l\u00e6rlingarna kunde faa ialfall middag paa skulen for ein rimeleg pris. At eit smaabruk ved skulen vil vera til nytte for dei, som l\u00e6rarar skal verta, finn komiteen tvillaust.<\/p>Indst. S. nr 127 – 1917 (side 230)<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

Men \u00e5 bygge hus p\u00e5 denne tida var ikkje enkelt. I 1917 kom dei f\u00f8rste breva om l\u00e5n, og Kaarstad rekna med at l\u00e6rarskulen ville koste kr 100.000. Volda kommune garanterte for eit l\u00e5n p\u00e5 30.000. S\u00e5 det var berre kr 50.000 staten skulle l\u00e5ne til skulen, gjennom det som vart kalla invalidefondet.<\/p>\n\n\n\n

Men i 1920 m\u00e5 det l\u00e5nast meir pengar. Meykje meir pengar. Men no seier b\u00e5de Skuledirekt\u00f8ren i Bergen og Departementet at det er skrikande mangel p\u00e5 l\u00e6rarar – og den som skulle auke kapasiteten – det var Kaarstad og l\u00e6rarskulen i Volda.<\/p>\n\n\n\n

Departementet skriv: Skulestyrar Kaarstad hev gjort seg fortent til ei sovori p\u00e5skyning [L\u00e5n] av riket for det store og rosverdige arbeidet han hev gjort no i mange \u00e5r ved \u00e5 l\u00e6ra upp l\u00e6rarar. Og med den store naud p\u00e5 l\u00e6rarar som no er, og framleides vil verta eit bil, vil det koma vel med at Volda l\u00e6rarskule kann f\u00e5 halda fram med parallellklasser so lenge. Men d\u00e5 trengs det og at skulen f\u00e6r so fjerre [litegrann] studnad til nybyggjing at han kann fylla dei krav som v\u00e5r tid set til undervisningsrom for ein l\u00e6rarskule. <\/p>St. prp. nr 73 1919. Side 2. <\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

P\u00e5skyning! Det var heilt tydeleg at det var Kaarstad personleg, hans status i Utdanningsnoreg, som var berande for at stortinget i fleire omgangar gjekk med p\u00e5 \u00e5 auke l\u00e5neramma til huset.<\/p>\n\n\n\n

Peder Bergem har i 100-\u00e5rs historia til Volda l\u00e6rarskule fr\u00e5 1995 presentert eit oversyn over finansieringa av l\u00e6rarskulen, der det g\u00e5r fram at huset kosta nesten n\u00f8yaktig kr 700.000 d\u00e5 det stod ferdig i 1922.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Peder Bergem (1995): Forkynning, fellesskap, forsking. Volda l\u00e6rarskule 1895-1995. Side 70. Bergem oppgir at tala kjem fr\u00e5 eit oversyn sendt i brev fr\u00e5 Volda l\u00e6rarskule til Kyrkjedepartementet i 1929. <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Som vi ser av tabellen kom kr 420.000 direkte fr\u00e5 statskassa i form av l\u00e5n fr\u00e5 statskassa og fr\u00e5 invalidefondet.<\/p>\n\n\n\n

Kaarstad sj\u00f8lv bidrog med kr 120.000 i privatl\u00e5n. Resten kom fr\u00e5 l\u00e5n som Volda kommune truleg garanterte for i Volda og \u00d8rsta Sparebank – og fr\u00e5 andre mindre l\u00e5n.<\/p>\n\n\n\n

I eit minneord om Henrik Kaarstad vart det sagt om prosjektet: «Skulle staten  bygt hadde det vorte dobbelt s\u00e5 dyrt. Det hev kunnige folk sagt so ofte». Interessant nok vurderte ogs\u00e5 Kyrkjedepartementet og politikarane det ogs\u00e5 slik at Kaarstad ville bygge huset billegare enn om staten skulle gjere arbeidet sj\u00f8lv. <\/p>\n\n\n\n

Kva var pengeverdien til 700.000 kroner i 1922 m\u00e5lt etter dagens pengeverdi? Etter kalkulatorar p\u00e5 nettsidene til Noregs bank og Statistisk sentralbyr\u00e5 s\u00e5 tilsvarer kr 700.000 i 1922 i 2021 ein pengeverdi p\u00e5 20 millionar kroner. Det h\u00f8yrest ikkje mykje ut, s\u00e5 antakelig var det rett at Kaarstad fekk bygt huset billeg.<\/p>\n\n\n\n

Det nyaste huset p\u00e5 h\u00f8gskulen er Sivert Aarflot-huset stod ferdig i 2021 – og det kosta 250 millionar kroner.<\/p>\n\n\n\n

I 1924 overtok staten skulen – og det var etter initiativ fr\u00e5 Kaarstad. Han hadde stilt dette i utsikt til staten ogs\u00e5 i byggetida. Og sidan staten b\u00e5de hadde l\u00e5nt ut st\u00f8rsteparten av byggel\u00e5net og ogs\u00e5 ytte tilskot til skulen s\u00e5 var det ikkje det s\u00e5 rart eller uventa at staten tok over husa.<\/p>\n\n\n\n

No i 2021 og 2022 har det vorte arbeidd med flaumvern blant anna ved Kaarstad-huset. Det m\u00e5 kunne seiast \u00e5 vere p\u00e5 tide. For i september 1927 heldt Kaarstad-huset p\u00e5 \u00e5 verte teken av flaumen. Henrik K\u00e5rstad hadde ordf\u00f8rar Solem i \u00c5lesund p\u00e5 bes\u00f8k d\u00e5 dette skjedde, og dei to karane og mange andre spadde i veg for \u00e5 leide bort vatnet – og skulen vart berga.<\/p>\n\n\n\n

Men Kaarstad fekk kanskje der ein helseknekk som gjorde at han d\u00f8ydde i desember same \u00e5ret, eit par m\u00e5nader etter flaumen. <\/p>\n\n\n\n

Historiske vingeslag.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Det har ikkje vore sj\u00f8lvsagt at vi skulle ha l\u00e6rarskule i Volda, eller at l\u00e6rarskulen skulle klare seg.<\/p>\n\n\n\n

Det l\u00e5g nok godt til rette for \u00e5 starte privat l\u00e6rarskule i Volda i 1895, sidan det hadde vore l\u00e6rarskule i Volda sidan 1861, men nokon m\u00e5tte alts\u00e5 ta sjansen og gjere det. Det kravdest ein Henrik Kaarstad og Samuel Aage Stabell, som alts\u00e5 tok sjansen og starta ein privat l\u00e6rarskule, eit privatseminarium.<\/p>\n\n\n\n

Kaarstad \u00f8nska alts\u00e5 \u00e5 bygge nytt skulehus i Volda. Men det var ikkje sj\u00f8lvsagt at det huset og skulen skulle byggast der han kom. Kaarstad vurderte ogs\u00e5 \u00e5 bygge p\u00e5 Folkestad, der kona hans kom fr\u00e5. Og det kom ogs\u00e5 tilbod om \u00e5 bygge l\u00e6rarskulen andre stadar.<\/p>\n\n\n\n

I stortinget si behandling av l\u00e5n til Volda l\u00e6rarskule var det ein representant som drog fram at M\u00f8re fylkes arbeidsskole vart starta som privat verksemd og driven i \u00d8rsta. «men efter krav fra fylket gik styreren med paa at flytte skolen til et mere centralt sted i fylket. Han kj\u00f8pte da i det \u00f8iemed et stykke jord p\u00e5 Bj\u00f8rset i Bols\u00f8y i n\u00e6rheten av Molde … «. (Stortingstidende, 1919, efterm. 15. mai, sak nr 11) <\/p>\n\n\n\n

Det gjekk faktisk an \u00e5 flytte ein  ung utdanningsinstitusjon.<\/p>\n\n\n\n

Under andre verdskrigen vart Volda l\u00e6rarskule rekna som eit motstandsreir og var vel den f\u00f8rste institusjon for h\u00f8gre utdanning som vart stengd av tyskarane. Det skjedde like f\u00f8r jul 1941. Det var p\u00e5 dei tider ogs\u00e5 snakk om \u00e5 opprette nazi-politiskule her. Tenk p\u00e5 det – kva rykte hadde vi f\u00e5tt d\u00e5?<\/p>\n\n\n\n

I nyare tid kan ein lure p\u00e5 om l\u00e6rarskulen og med det Kaarstad-huset har vore i fare? Sj\u00f8lv meiner eg at huset standa sv\u00e6rt s\u00e5 trygt no. <\/p>\n\n\n\n

Huset er ikkje nytt lenger – vedlikehald m\u00e5 ein rekne med. H\u00f8gskulen og Statsbygg prioriterte oppussing av Kaarstad-huset i 2017-2018. Samla kostnad vart n\u00e6rare 75 millionar kroner. Men med fornya skifertak rekna ikkje bygningsfolka med at det skulle bli n\u00f8dvendig \u00e5 gjere noko med taket dei neste 50 \u00e5r.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Henrik Kaarstad-huset august 2018:.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Med desse historiske vengeslaga p\u00e5 plass er det sv\u00e6rt kjekt \u00e5 sj\u00e5 at dagens tilsette p\u00e5 HVO har kome opp med eit mangfaldig program i h\u00f8ve feiringa av 100-\u00e5ringen.<\/p>\n\n\n\n

Eit bokstavleg tala topp-punkt er ein videoproduksjon om klokka som heng \u00f8vst i klokket\u00e5rnet – Mors minne heiter klokka – og fekk namnet som minne om mor til Henrik Kaarstad. Mora d\u00f8ydde akkurat d\u00e5 Kaarstad var i Oslo for \u00e5 kj\u00f8pe blant anna klokke til den nye skulen. S\u00e5 d\u00e5 fekk klokka namnet mors minne. Og den har ringt kvar dag – stort sett – sidan 1922 – klokka 08.15. Akkurat i tide for at skuleborna skulle n\u00e5 fram til skulestart. Ja – no har klokka 08.30 ogs\u00e5 vorte skulestart p\u00e5 H\u00f8gskulen i Volda, s\u00e5 her har ogs\u00e5 h\u00f8gskulen funne tilbake til historia. <\/p>\n\n\n\n

P\u00e5 programmet for dagen er det naturleg nok prioritert dei historiske linjene – ikkje minst tilbake til Kaarstad sj\u00f8lv. Anten det no handlar om Kaarstad som rektor og fagpolitikar, eller om kva forventningar som r\u00e5dde og r\u00e5r – til l\u00e6rarutdanning.<\/p>\n\n\n\n

Ein grunn til at huset vart s\u00e5 stort var at ambisjonane for l\u00e6rarutdanning vart heva – b\u00e5de fagleg og sosialt. Fagleg sett blant anna ved at huset fekk spesialrom blant anna for utdanning i naturfag. S\u00e5 i 3. etasje blir det fysikk p\u00e5 roteloftet, ein tittel henta fr\u00e5 eit klassisk NRK program. Ei viktig fagleg-sosial side ved det nye Kaarstad-huset i 1922 var maten: S\u00e5 det er veldig passande at ogs\u00e5 dagens skulekj\u00f8ken markerer dette – og det skjer i skulekj\u00f8kenet i underetasjen. Og som dei skriv i programmet: Det var dei kvinnelege studentane som i 1923 fekk oppl\u00e6ring i skulekj\u00f8ken.<\/p>\n\n\n\n

Men att\u00e5t desse presentasjonane med historiske perspektiv er det ogs\u00e5 h\u00f8ve til \u00e5 f\u00e5 med seg presentasjonar fr\u00e5 ny forsking og fagleg utvikling p\u00e5 h\u00f8gskulen. Anten det no handlar om barnehagen, programmering, nye videoproduksjonar fr\u00e5 mediestudentar, faglege arbeid ved tilsette p\u00e5 Avdeling for samfunnsfag og historie. Og meir til!<\/p>\n\n\n\n

Her er noko for alle. Ha ein str\u00e5lande dag! <\/p>\n\n\n\n

Fagleg program for markeringa av 100-\u00e5rs dagen for Kaarstad-huset. <\/a><\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Henrik Kaarstad.<\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

H\u00f8gskulen markerte 16.11.2022 at det var 100 \u00e5r sidan Henrik Kaarstad-huset stod ferdig og vart opna med ei h\u00f8gtidleg markering. Les omtale av og sj\u00e5 bilde fr\u00e5 100-\u00e5rsfesten p\u00e5 nettsidene v\u00e5re. Her er opningstalen eg heldt p\u00e5 jubileumsdagen. Det er av og til ein kan kjenne at historia susar forbi. I dag er ein slik … Fortsett \u00e5 lese Kaarstad-huset er 100 – i 100!<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"aside","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[295,269,150,129],"post_mailing_queue_ids":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3562"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3562"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3562\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3575,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3562\/revisions\/3575"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3562"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3562"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3562"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}