{"id":3376,"date":"2022-05-02T09:37:59","date_gmt":"2022-05-02T07:37:59","guid":{"rendered":"http:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/?p=3376"},"modified":"2022-05-02T09:40:46","modified_gmt":"2022-05-02T07:40:46","slug":"1-mai-2022-ytringsfridom","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/2022\/05\/02\/1-mai-2022-ytringsfridom\/","title":{"rendered":"1. mai 2022: Ytringsfridom, krigen i Ukraina og to vladimirar"},"content":{"rendered":"\n

Tale p\u00e5 1.mai 2022 p\u00e5 arrangement i regi av Ulstein SV.<\/em> <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n


Eg vil gjerne snakke om ytringsfridom p\u00e5 denne dagen. Ytringsfridom er jo ein av fridomane som vi her i landet meiner er viktig og tek for gitt.\u00a0<\/p>\n\n\n\n

Ytringsfridom heng saman og blir styrka – eller svekka i takt med andre fridomar som til d\u00f8mes mediefridom og forsamlingsfridom – som vi gjerne nyttar p\u00e5 1. mai.<\/p>\n\n\n\n

I 2022 har vi ikkje mindre enn to store ytringsfridomsarbeid og debattar i gang – ein overordna<\/a> – og ein om akademisk ytringsfridom<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Poenget med ytringsfridom st\u00e5r klart i grunnlova – det er \u00e5 s\u00f8ke etter sanninga<\/a> – og for \u00e5 finne ut kva som er rett m\u00e5 vi alle kunne ytre oss fritt – ogs\u00e5 f\u00e5r \u00e5 bli kjent med motargumenta.<\/p>\n\n\n\n

Og til hjelp i denne talen er eit par Vladimirar – ein fransk leksikon-forfattar med namnet Diderot – og Ragnar Thorseth.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

P\u00e5 1. mai 2022 kjem vi ikkje utanom krigen i Ukraina, og eg vil gjerne snakke om dette, slik det ser ut for meg som aldri har vore i Ukraina eller ikkje kan russisk.<\/p>\n\n\n\n

P\u00e5 H\u00f8gskulen i Volda gjekk vi raskt ut og st\u00f8tta Ukraina, og tok avstand fr\u00e5 Putins regime. Men samtidig understreka vi at det ikkje er det russiske folket vi tek avstand fr\u00e5.<\/a><\/p>\n\n\n\n

Men kva tenkjer russarane? Det russiske folket. Dei har ei viss erfaring med totalit\u00e6re regime. Er deira tankar frie?<\/p>\n\n\n\n

Det blir gjerne sagt at det f\u00f8rste offeret i ein krig – er sanninga. Og det tenker eg er eit godt utgangspunkt ogs\u00e5 for \u00e5 tenke om denne krigen.<\/p>\n\n\n\n

Vi f\u00e5r naturlegvis ikkje vite heile sanninga om denne krigen no n\u00e5r den st\u00e5r p\u00e5 – vi l\u00e6rer stadig nye ting om til d\u00f8mes 2. verdskrigen. Men akkurat no er det ikkje s\u00e6rleg tvil om at Russland er den aggressive og ogs\u00e5  sl\u00e5r ned p\u00e5 ytringsfridomen, mediefridomen og dei fleste andre menneskerettar innanfor eigne grenser. Og kva regime dei ser f\u00f8re seg om dei vinn krigen i Ukraina trur eg motiverer det ukrainske folket sterkt.<\/p>\n\n\n\n

Det ukrainske folket treng og fortener v\u00e5r st\u00f8tte.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Heldigvis fleire Vladimir i Russland, ikkje berre Putin. Og eg vil starte med \u00e5 snakke om ein annan Vladimir. Faktisk ikkje med etternamnet Putin, men Vysotskij.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Vladimir Vysotskij<\/a> vart f\u00f8dd i 1938, han hadde farslekt fr\u00e5 Ukraina, men mora var fr\u00e5 Moskva, og han budde mest i Moskva.<\/p>\n\n\n\n

Vladimir Vysotskij vart ein superstjerne i Russland p\u00e5 1960- og 1970-talet, alts\u00e5 under den kalde krigen, like kjent som Jurij Gagarin.

Han var ein sv\u00e6rt kjent skodespelar i dei offentlege kanalane, p\u00e5 teater, film og fjernsyn. Han var minst like kjent som viseskrivar og -songar – men songane hans vart n\u00f8ye overvaka, og ikkje gitt ut p\u00e5 plate f\u00f8r p\u00e5 slutten av karrieren – og livet hans,m. Tekstane hans var nok politisk sett «vanskelege» \u00e5 forholde seg til for det r\u00e5dande regime og han tok det \u00e5 «lese – og skrive – mellom linjene» til eit h\u00f8gt kunstnarleg niv\u00e5. Men likevel – og p\u00e5 tross av – russarane elska han og delte piratopptak og sang songane hans. Han d\u00f8ydde 42 \u00e5r gammal i 1980. Etter \u00e5 ha visstnok skrive 800 songar!<\/p>\n\n\n\n

Den norske visesongaren J\u00f8rn Simen \u00d8verli har gjendikta og gitt ut ein del av musikken til Vysotsky p\u00e5 norsk<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Det g\u00e5r ikkje an \u00e5 snakke om ein s\u00e5 markant visesongar som Vladimir Vysotskij utan \u00e5 faktisk h\u00f8yre p\u00e5 litt av han – og denne songen skal vi snakke meir om: «Sanninga og l\u00f8gna», her henta fr\u00e5 Youtube:<\/p>\n\n\n\n

Vladimir Vysotskij – Truth and Lie | «\u041f\u0440\u0430\u0432\u0434\u0430 \u0438 \u041b\u043e\u0436\u044c»<\/a><\/p>\n\n\n\n

I denne songen tek Vysotskij utgangspunkt i ein gammal fabel om sanninga og l\u00f8gna.<\/p>\n\n\n\n

I fabelen – og songen – er sanninga og l\u00f8gna personifisert som to damer. Sanninga har pynta seg og er ute p\u00e5 byen. L\u00f8gna lurer ho inn til seg og sanninga sovnar i senga til l\u00f8gnen. L\u00f8gna stel s\u00e5 sanninga sine klede, svinar henne til og pyntar seg sj\u00f8lv litt ekstra, med gullband, og reiser s\u00e5 rundt i byen, medan sanninga s\u00f8v. Og n\u00e5r sanninga vaknar og pr\u00f8ver \u00e5 overtyde verda om at det er ho som er sanninga, s\u00e5 blir ho utskjelt og jaga – f\u00e5r anklagar retta mot seg n\u00e5r ho g\u00e5r naken rundt. Folk vil rett og slett ikkje vite av sanninga.<\/p>\n\n\n\n

Det er ikkje noko vakkert bilde som blir teikna av samtidas Russland, om ein tenker at det var ein tidsaktuell tekst.<\/p>\n\n\n\n

S\u00e5 dette var ein song og ein artist som var n\u00e6r forbudt i Sovjet-Unionen. Men likevel ufatteleg omtykt blant folk flest. Skal ein vere optimistisk s\u00e5 kan ein kanskje tenke at folk flest i ein kvardag med undertrykking og einsretting kunne f\u00e5 fellesskap, forst\u00e5ing – og kanskje frie tankar gjennom musikken og tekstane til Vystosky.<\/p>\n\n\n\n

Ogs\u00e5 i dag ser vi at sanninga ikkje er velkomen, og blir utskjelt, og folk blir kasta i fengsel og det som verre er om dei nyttar seg av ytringsfridom og set sp\u00f8rsm\u00e5lsteikn ved krigen i Ukraina. Eller i det heile tatt kallar det krig. Dette er diverre berre eit framhald av stadig kaldare klima i Moskva – dagens vysotskijar, musikarar i Russland, har vorte overvaka og forfulgt i mange \u00e5r – du finn mange av dei i fengsel for \u00e5 ytra frimodige ytringar om statsstyrelsen for \u00e5 bruke eit norsk omgrep<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

I Ukraina-krigen har vi sett at USA og NATO har vore sv\u00e6rt aktive i det ein kan kalle informasjonskampen om krigen. I ein offisiell kommentar fr\u00e5 det amerikanske utanriksdepartementet vert det blant anna hevda at den r\u00e5dande oppfatninga hos den russiske leiarskapen er at sanninga er relativ, og kan forhandlast om<\/a>. Den eigentlege kampen st\u00e5r ikkje mellom sant og usant, men derimot mellom ulike forteljingar, narrativ, som er i kamp med kvarandre. Og det handlar om \u00e5 vinne.<\/p>\n\n\n\n

S\u00e5 den andre Vladimir, Putin, har ei historie \u00e5 fortelje. Og det er at krigen i Ukraina er ein kamp mot nazismen<\/a>. Det er slike historier som gjerne vert kalla «den store l\u00f8gna». Dette er faktisk ein ide som ogs\u00e5 Hitler brukte i boka «Mein kampf»<\/a>. Ideen er at om l\u00f8gna var stor nok og overdriven nok, s\u00e5 ville ikkje folk tru at det var muleg at det kunne vere l\u00f8gn. Hitler brukte den store l\u00f8gna blant anna mot j\u00f8dane. Putin brukar det mot Ukraina, for \u00e5 rettferdiggjere krigen. Den store l\u00f8gna har alts\u00e5 ein politisk og milit\u00e6r funksjon.<\/p>\n\n\n\n

Og eg reknar med fleire enn meg tenker at store l\u00f8gner ogs\u00e5 vert brukte som politisk reiskap i andre store land<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Fr\u00e5 medieforskinga, fr\u00e5 teoriar om propaganda, s\u00e5 veit vi at om den same eller noks\u00e5 like bodskapen blir formidla gjennom alle eller dei fleste kanalar, og det ikkje finst klare alternative r\u00f8yster, s\u00e5 vil folk flest akseptere bodskapen – og i alle fall s\u00e5 lenge dei direkte personlege erfaringane ikkje fortel noko anna enn den store l\u00f8gna.<\/p>\n\n\n\n

Ein meir pynta og statsvitskapleg versjon av «den store l\u00f8gna» er – alternative narrativ, alts\u00e5 alternative forteljingar om kva som er rett og verkeleg<\/a>. Denne meir pynta versjonen av den russiske «kampen mot Ukraina-nazistar» er at Russland er omringa av eit aggressivt NATO som har som plan \u00e5 ta knekken p\u00e5 Russland og at den Ukrainske leiinga er nyttige idiotar.<\/p>\n\n\n\n

Den breie folkelege motstanden i Ukraina mot dei russiske okkupantane burde syne at ogs\u00e5 denne forteljinga, denne narrativen, slit i m\u00f8te med sanninga.<\/p>\n\n\n\n

Den ukrainske presidenten si enkle og tydelege og gripande forteljinga om eit lite folk som vert overfalt av ein aggressiv nabo har vunne b\u00e5de hjarte og hjerner – men kven vinn til slutt?<\/p>\n\n\n\n

Eit munnhell i journalistikken seier: Du m\u00e5 aldri sjekke i hel ei god historie. Underforst\u00e5tt: Innanfor journalistikken veit ein at ein skal sjekke fakta – men det kan vere veldig fristande \u00e5 slurve med det for \u00e5 f\u00e5 ei bedre historie, ei t\u00f8ffare overskrift eller eit godt oppslag.<\/p>\n\n\n\n

Eller som Vysotskij seier – l\u00f8gna ikler seg sanningas klede, og pyntar seg litt ekstra med gullband i h\u00e5ret for \u00e5 bli ekstra attraktiv.<\/p>\n\n\n\n

S\u00e5 kan ein kanskje seie at dette er ting som skjer langt borte og ikkje ang\u00e5r oss – s\u00e5 mykje. Men det gjer det likevel. Slike forteljingar er med p\u00e5 \u00e5 forme v\u00e5rt verdsbilde. Korleis vi snakkar og tenkjer om verda. Om livet.<\/p>\n\n\n\n

Men dette med \u00e5 f\u00e5 til ei god forteljing om seg sj\u00f8lv, sitt politiske parti eller politiske prosjekt har g\u00e5tt inn i kvardagsspr\u00e5ket til mange.<\/p>\n\n\n\n

Er vi i ferd med \u00e5 g\u00e5 dit at forteljingane, historiene, blir frikopla fr\u00e5 fakta?<\/p>\n\n\n\n

I 2016 k\u00e5ra Oxford-ordb\u00f8kene «post-fakta» som \u00e5rets engelske nyord<\/a>. Fake news, falske nyhende er eit like aktuelt omgrep.<\/p>\n\n\n\n

Er i ferd med \u00e5 g\u00e5 i retning av eit post-faktasamfunn? Heldigvis er vi der at vi faktisk kan ha ein opplyst debatt om dette. Men ein ogs\u00e5 sp\u00f8rje: Har vi alltid vore i eit faktabasert samfunn?<\/p>\n\n\n\n

Det har vi naturlegvis ikkje. Og det er her leksikon kjem inn i bildet.<\/p>\n\n\n\n

Det som st\u00e5r i leksikon vert gjerne rekna som sanninga, for tida i alle fall. Til det kjem ny kunnskap. Og det gjer det.<\/p>\n\n\n\n

Eg voks opp med leksikon p\u00e5 alle kantar.  Eit gigantisk eittbinds leksikon, rikt illustrert og noks\u00e5 \u00f8ydelagt. Eit eittbinds leksikon – «Lille fokus».  Litt seinare begynte mor og far \u00e5 abonnere p\u00e5 Store Norske Leksikon som kom i bind etter bind over fleire \u00e5r. I bestemorhuset stod p\u00e5 \u00f8verste hylle eit bandsterkt leksikon fr\u00e5 1936, ca., der det til d\u00f8mes vart lagt p\u00e5 at Hitler var ein stor folketalar.<\/p>\n\n\n\n

Men ogs\u00e5 leksikon har sitt opphav – si forhistorie. Og eitt viktig startpunkt for leksikon var eit fransk prosjekt, eit livsverk for den franske filosofen og forfattaren Denis Diderot<\/a>, som i \u00e5ra 1751-1772 gav ut det f\u00f8rste moderne leksikonet: Encyclopedi<\/a>, med undertittelen: «et systematisk leksikon om vitenskapene, kunstartene og h\u00e5ndverkene».<\/p>\n\n\n\n

\u00c5 utgi eit leksikon? Kva er s\u00e5 spesielt med det? Diderots leksikon-prosjekt, og fors\u00e5vidt heile hans liv og arbeid er ei spennande historie som eg ikkje skal mykje g\u00e5 inn p\u00e5 her. Det som er interessant i denne samanhengen er at Diderots leksikon, encyclopedien, hadde som ambisjon \u00e5 samle all kunnskap – alts\u00e5 alt som var – «sant». Men i 1700-talets Frankrike var det slett ikkje s\u00e5 enkelt. Leksikonet til Diderot vart faktisk forbode i Frankrike. Den katolske kyrkja plasserte leksikonet p\u00e5 lista over forbodne b\u00f8ker. Einskilde av artikkelforfattarane i leksikonet vart sendt i fengsel eller forf\u00f8lgde p\u00e5 andre m\u00e5tar. <\/p>\n\n\n\n

For sette leksikonet i ein historisk-politisk samanheng s\u00e5 var Diderot sj\u00f8lv ein opplysningsfilosof, og leksikonet eit ektef\u00f8dd barn av eit borgarleg oppr\u00f8r mot adelskap og presteskap, og peikar framover mot den franske revolusjonen i 1792.<\/p>\n\n\n\n

S\u00e5 vi har vore her f\u00f8r, mange gonger f\u00f8r: Fakta har vorte undertrykt av makthavarar. Fakta kan vere farlege.<\/p>\n\n\n\n

Men det var endelaust mange m\u00e5tar \u00e5 undergrave autoritetane p\u00e5, ogs\u00e5 i leksikonartiklar. Til d\u00f8mes kunne ein innleie eit argument med \u00e5 framheve at «Gudlause menneske trur at … «. Ein annan m\u00e5te var \u00e5 g\u00f8yme kontroversielle godbitar inne i lange og keisame artiklar. Og mange artiklar stod utan forfattar.<\/p>\n\n\n\n

\u00c5 lese mellom linjene vart ogs\u00e5 praktisert i 1700-talets Frankrike.<\/p>\n\n\n\n

Sidan leksikonet var forbode i Frankrike vart b\u00f8kene i staden trykte i Sveits.<\/p>\n\n\n\n

S\u00e5 leksikonet var korkje ufarleg eller upolitisk. Fakta m\u00e5 alltid settast i ein samanheng.<\/p>\n\n\n\n

Og det er dessverre ein av funksjonane til narrativa, til fortelingane. Fakta som passar blir l\u00f8fta fram, dei som skurrar blir g\u00f8ymde vekk eller undertrykt.<\/p>\n\n\n\n

I dag vert ikkje leksikon lenger trykte, og p\u00e5 Finn.no var det for f\u00e5 dagar sidan 59 annons\u00f8rar som ville gi vekk sine gamle papirleksikon. Der var elles ogs\u00e5 over 100 piano som blir gitt bort, mot at du hentar dei sj\u00f8lv. Dei som bur i f\u00f8rste etasje har ein konkurransefordel.<\/p>\n\n\n\n

S\u00e5 b\u00e5de leksikon og piano har stort sett g\u00e5tt gjennom ein elektronisk revolusjon.<\/p>\n\n\n\n

Men for autorit\u00e6re regime er fakta minst like farleg i digital form. I internettets barndom tenkte mange at det var ur\u00e5d \u00e5 sensurere internett, at no kunne vi endeleg f\u00e5 ubegrensa tilgang til fakta og alternative stemmer og dermed perfekte forhold for meiningsdanning. S\u00e5 det var slutten p\u00e5 undertrykking av fakta og fri debatt for alle, over alt.<\/p>\n\n\n\n

S\u00e5 feil kan ein ta.<\/p>\n\n\n\n

Teknologisk monopolkapitalisme har mange gonger g\u00e5tt hand i hand med autorit\u00e6re regime, n\u00e5r det kan gi pengar i kassa. Anten vi snakkar om Kina, Singapore eller Russland. Ingen veit kva ein einskildperson som Elon Musk har tenkt \u00e5 gjere med Twitter om han overtek selskapet. <\/p>\n\n\n\n

S\u00e5 om demokratiske land i dag st\u00e5r samla i st\u00f8tta til Ukraina og ford\u00f8mmar undertrykking i Russland og Kina, s\u00e5 kan vi ikkje ta ytringsfridom for gitt i framtida.<\/p>\n\n\n\n

P\u00e5 H\u00f8gskulen i Volda gir vi v\u00e5rt vesle bidrag gjennom \u00e5 ha eitt av landets st\u00f8rste mediefaglege milj\u00f8<\/a>. Vi har ca 500-600 studentar fr\u00e5 inn- og utland som studerer mediefag hos oss: Journalistikk og andre variantar av praktiske mediefag. Media for eit demokratisk samfunn har vore eit fundament i utdanningane, i tillegg til den praktiske orienteringa i utdanningane som er det vi kan kalle det pedagogiske fundamentet for utdanningane. Alts\u00e5 ytringsfridom i praksis.<\/p>\n\n\n\n

No har vi nettopp feira 50 \u00e5r som medieutdanning<\/a>, og det var faktisk 10-15 av dei aller f\u00f8rste studentane i det alle f\u00f8rste kullet som m\u00f8tte opp og deltok<\/a>. Det var veldig kjekt, og litt r\u00f8rande \u00e5 m\u00f8te dei!<\/p>\n\n\n\n

Ein av dei som kom var ein underleg gr\u00e5sprengt ein, og han bad om ordet, tusla seg sakte fram til mikrofonen p\u00e5 festmiddagen, og eg lurte veldig p\u00e5 om han ville hugse kva han skulle seie. Og det gjorde han til gangs. Dette var Ragnar Thorseth<\/a>, og han heldt ei flott helsing – og avslutta med \u00e5 synge litt fr\u00e5 ein song som er veldig kjent, og som passar godt i dag – og som vi song i starten av dette arrangementet.<\/p>\n\n\n\n

Og ei strofe fr\u00e5 den songen blir mine sluttord i dag:<\/p>\n\n\n\n

Songen var «min tanke er fri» – Ragnar Thorseth valde Cornelis Vreeswijks versjon<\/a>, og det er ein grunnleggande optimistisk sang, med strofer som:<\/p>\n\n\n\n

«Fordi v\u00e5re tankar kan rive ned skrankar.
Og slik vil det alltid bli: V\u00e5r tanke er fri!»<\/p>\n\n\n\n

Gratulerer med dagen!<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a>
Ragnar Thorseth p\u00e5 50-\u00e5rs jubileumsfeiringa for Avdeling for mediefag, april 2022.<\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tale p\u00e5 1.mai 2022 p\u00e5 arrangement i regi av Ulstein SV. Eg vil gjerne snakke om ytringsfridom p\u00e5 denne dagen. Ytringsfridom er jo ein av fridomane som vi her i landet meiner er viktig og tek for gitt.\u00a0 Ytringsfridom heng saman og blir styrka – eller svekka i takt med andre fridomar som til d\u00f8mes … Fortsett \u00e5 lese 1. mai 2022: Ytringsfridom, krigen i Ukraina og to vladimirar<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"aside","meta":{"footnotes":""},"categories":[8],"tags":[277,273,275,276,274],"post_mailing_queue_ids":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3376"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3376"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3376\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3385,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3376\/revisions\/3385"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3376"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3376"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3376"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}