{"id":3131,"date":"2021-09-10T14:49:54","date_gmt":"2021-09-10T12:49:54","guid":{"rendered":"http:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/?p=3131"},"modified":"2021-09-16T11:51:31","modified_gmt":"2021-09-16T09:51:31","slug":"bjornstjerne-bjornsons-redaktoren-1874-og-i-dag","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/2021\/09\/10\/bjornstjerne-bjornsons-redaktoren-1874-og-i-dag\/","title":{"rendered":"Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnsons «Redakt\u00f8ren» (1874*) – og i dag?"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a>
Romsdals budstikke, 11.9.2021.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

Blogginnlegget er er skrive som oppspel til eit debattm\u00f8te under Bj\u00f8rnson-festivalen 2021 og blei ogs\u00e5 trykt i Romsdals Budstikke 11. september 2021.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Teateret V\u00e5rt har i september 2021 sett opp «Redakt\u00f8ren» (1874) av Bj\u00f8rnson<\/a>. Er «Redakt\u00f8ren» av 1874 viktig i 2021? Tja.<\/p>\n\n\n\n

Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnsons<\/a> drama «Redakt\u00f8ren» fr\u00e5 1874 er eit av dei mest gl\u00f8ymde og minst framf\u00f8rte av Bj\u00f8rnson verk. Nokre gode replikkar fr\u00e5 stykket har hatt eit godt liv i mediehistoria som spissformuleringar av sj\u00f8lvforst\u00e5inga til redakt\u00f8rar og journalistar. Som denne replikken fr\u00e5 den namnlause redakt\u00f8rens munn: «Jeg er fullbyrderen af den offentlige vilje.» (Sj\u00e5 til d\u00f8mes Eide 2000:57) Stort meir pomp\u00f8st kan det ikkje bli. Men den same redakt\u00f8ren seier ogs\u00e5 at «Den offentlige mening er en meget trol\u00f8s v\u00e6n», og at «jeg har ingen [venner]». (Bj\u00f8rnson 1874: Tredje m\u00f8de, side 64-76). <\/p>\n\n\n\n

Ogs\u00e5 i dag h\u00f8yrer ein liknande replikkar i medieordskiftet: Som ideal for kritiske, uavhengige media og journalistar, som spissformulering av medias makt, men ogs\u00e5 motsett som tomme formuleringar fr\u00e5 ein sj\u00f8lvopptatt mediestand, og som berre til ein viss grad stemmer med realiteten i kvardagen.<\/p>\n\n\n\n

Korleis er s\u00e5 historia i «Redakt\u00f8ren»? Hovudpersonen i stykket ein mann med namn Evje, ein rik borgar. Han er i ferd med \u00e5 gifte vekk dotter si til den politisk sett radikale Harald Rejn, og det likar ikkje Redakt\u00f8ren av lokalavisa d\u00e5 han ser p\u00e5 eit slikt ekteskap ogs\u00e5 som ein politisk allianse som opnar opp for «de r\u00f8de». Redakt\u00f8ren trugar med \u00e5 henge ut b\u00e5de Evje og Rejn i avisa, om ikkje trulovinga blir avlyst. Etter mykje fram og tilbake kjem den kritiske artikkelen p\u00e5 trykk, og det kostar liv: Halvdan Rejn er den sjuke og svaklege broren til Harald Rejn, og n\u00e5r han les artikkelen, s\u00e5 d\u00f8yr han av «blod-styrtning». Dette er for oss i dag noks\u00e5 framandt. Skremmer verkeleg litt politisk kritikk livet av Evje og f\u00f8rer til at Halvdan Rejn d\u00f8yr p\u00e5 flekken av \u00e5 lese det? Ein m\u00e5 ha stor tru p\u00e5 betydning av omd\u00f8mme og medias makt for \u00e5 akseptere den delen av historia. For ikkje \u00e5 snakke om at det \u00e5 omtale ei truloving i seg sj\u00f8lv skulle vere slik skandalemat.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n

Teaterstykket har av ettertida ikkje f\u00e5tt s\u00e6rleg god omtale, og stykket vart nok ogs\u00e5 boikotta fordi den namnlause Redakt\u00f8ren vart skildra p\u00e5 ein m\u00e5te som gjorde han sv\u00e6rt lik Christian Friele, redakt\u00f8r for Morgenbladet – landets st\u00f8rste avis og dermed ein frykta mann. Sj\u00e5 til d\u00f8mes omtale i Hoem (2009:555) og Bull (1927).<\/p>\n\n\n\n

Men med «Redakt\u00f8ren» var Bj\u00f8rnson ein av dei f\u00f8rste som tematiserte media og medias politiske rolle i teateret. Bj\u00f8rnson skreiv samtidig dramaet «En falitt» (1875), og ogs\u00e5 her vart samtidssp\u00f8rsm\u00e5l sett under debatt i teatersalen, heilt i tr\u00e5d med dei radikale \u00f8nske i tida (jf Amdam 1993:407). «Redakt\u00f8ren» kom alts\u00e5 f\u00f8rst, men det var «En falitt» som vart suksessen og i 1875 og \u00e5ra etter vart stykket sett opp hundrevis av gonger i fleire land og gjorde Bj\u00f8rnson kjent for eit nytt og st\u00f8rre publikum over store delar av Europa (Aarseth 2009:233, Hanssen 2013).<\/p>\n\n\n\n

Kor relevant er s\u00e5 «Redakt\u00f8ren» i dag? Er der noko \u00e5 hente for dei som er opptatt av medias makt og koplinga mellom media og politikk? (Boassen 2016). Det er lite fruktbart \u00e5 vurdere Redakt\u00f8ren ut fr\u00e5 v\u00e5re dagars forventningar til media – for det meste er forandra. I 1874 var avisene ein integrert del av det politiske livet og eit verkt\u00f8y for politiske interesser. I stor grad var det dei politiske interessene til einskildpersonar eller politiske grupperingar som vart fremja gjennom aviser. Uavhengige aviser og ein uavhengig journalistikk er eit fenomen som f\u00f8rst hundre \u00e5r seinare vart dominerande i norsk presse. I 1874 fanst det ingen felles presseetiske normer, men redakt\u00f8rens utpressing av ein politisk motstandar bryt sterkt med mediefridomsideal som seier «print and be damned». <\/p>\n\n\n\n

Men p\u00e5 eitt punkt er det freistande \u00e5 seie at vi har interessante likskapar som kan gjere Bj\u00f8rnson og «Redakt\u00f8ren» aktuell ogs\u00e5 i dag. Og det handlar om teknologi og marknad. Teknologisk sett var avisene i 1874 i ferd med \u00e5 g\u00e5 fr\u00e5 \u00e5 vere eit medium for dei rike og f\u00e5, til \u00e5 bli eit billeg og tilgjengeleg massemedium for dei mange. Samtidig vart det ogs\u00e5 opna opp eit politisk landskap der ogs\u00e5 arbeidarklassen kunne f\u00e5 tilgang til informasjon og meiningar og seinare sj\u00f8lvorganisering og politisk makt.<\/p>\n\n\n\n

Den medieteknologiske utviklinga i v\u00e5r tid inneheld litt av det same: Medieteknologien og ikkje minst distribusjonskanalane har blitt billege og tilgjengeleg for dei mange, anten vi no tenkjer p\u00e5 Facebook-kanalar, Youtube-videoar etter Twitter-kvitter. Vi har truleg berre sett starten p\u00e5 denne utviklinga, p\u00e5 same m\u00e5te som avisene og politisk liv i 1874 var i starten av ei enorm utvikling. S\u00e5 kanskje er vi i ferd med \u00e5 g\u00e5 mot ei verd med influensarar som leiarar for einmanns-redaksjonar, med sterkt aukande teknologisk kapasitet til \u00e5 spreie giftige bodskapar og der privatlivet er end\u00e5 meir fritt vilt enn i dag?  S\u00e5 langt hadde nok Bj\u00f8rnson nikka, og mange kjenner seg nok igjen.<\/p>\n\n\n\n

Men Bj\u00f8rnsons Redakt\u00f8r med makt over ei avis i ein einaste by blir dessverre berre ein pusekatt samanlikna med dei namnlause og ukjende Redakt\u00f8rane og algoritmane i dei nye mediekanalane som Facebook, Google og Twitter. Dei er ikkje berre tilretteleggarar av «den offentlige vilje» – dei kan faktisk sj\u00f8lve bli den offentlege vilje. Blant anna ved \u00e5 fjerne r\u00f8yster fr\u00e5 samtalen. Mange sukka nok letta over at Trump vart tatt av nettet – men i Kina er det demokratiforkjemparar som blir tatt av nett. Som forvaltarar av «offentlige vilje» er dei store teknologiselskapa med Bj\u00f8rnsons ord «meget trol\u00f8se v\u00e6nner».<\/p>\n\n\n\n

*) Originalutg\u00e5va er tilgjengeleg i digial utg\u00e5ve fr\u00e5 Nasjonalbiblioteket, og der st\u00e5r det at boka har kome ut i 1874, men det ser ut til \u00e5 vere semje om at boka f\u00f8rst kom i sal i 1875. <\/em><\/p>\n\n\n\n

Referansar:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Amdam, Per (1993): Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnson. Kunstneren og samfunnsmennesket 1832-1880<\/em>, Gyldendal, Oslo<\/p>\n\n\n\n

Bj\u00f8rnson, Bj\u00f8rnstjerne (1874): Redakt\u00f8ren. Skuespil i fire handlinger<\/em>, Forlagt av den Gyldendalske boghandel (F. Hegel), K\u00f8benhavn (Nasjonalbiblioteket<\/a>)<\/p>\n\n\n\n

Boassen, Frode Lerum (2016) Forfatteren og redakt\u00f8ren<\/em>, blogginnlegg (https:\/\/www.ntnu.no\/blogger\/the-materialities-of-the-modern-breakthrough\/forfatteren-og-redaktoren\/<\/a>) <\/p>\n\n\n\n

Bull, Francis (1927): «Indledning» i Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnson. Samlede digter-verker, Gyldendal, Oslo (Nasjonalbiblioteket<\/a>)<\/p>\n\n\n\n

Eide, Martin (2000): Den redigerende makt. Redakt\u00f8rrollens norske historie<\/em>, Norsk Redakt\u00f8rforening\/IJ-forlaget, Oslo\/Fredrikstad (Nasjonalbiblioteket<\/a>)<\/p>\n\n\n\n

Hanssen, Jens-Morten (2013): «Bj\u00f8rnson, Brandes og det moderne – et resepsjonshistorisk blikk p\u00e5 En Fallit», i Bliksrud (et.al) (red.) Den engasjerte kosmopolitt. Nye Bj\u00f8rnson-studier<\/em>, Novus Forlag, Oslo<\/p>\n\n\n\n

Hoem, Edvard (2009: Villskapens \u00e5r: Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnson 1832-1875<\/em>, Oktober, Oslo<\/p>\n\n\n\n

Aarseth, Asbj\u00f8rn (2009): «Det moderne gjennombrotet i mediehistorisk perspektiv», i Edda 03\/2009 (Volum 96), Universitetsforlaget, Oslo (https:\/\/doi.org\/10.18261\/ISSN1500-1989-2009-03-04<\/a>)<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Blogginnlegget er er skrive som oppspel til eit debattm\u00f8te under Bj\u00f8rnson-festivalen 2021 og blei ogs\u00e5 trykt i Romsdals Budstikke 11. september 2021. Teateret V\u00e5rt har i september 2021 sett opp «Redakt\u00f8ren» (1874) av Bj\u00f8rnson. Er «Redakt\u00f8ren» av 1874 viktig i 2021? Tja. Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnsons drama «Redakt\u00f8ren» fr\u00e5 1874 er eit av dei mest gl\u00f8ymde og … Fortsett \u00e5 lese Bj\u00f8rnstjerne Bj\u00f8rnsons «Redakt\u00f8ren» (1874*) – og i dag?<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":13,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"aside","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[261,264,260,263,262],"post_mailing_queue_ids":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3131"}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/13"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3131"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3131\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3149,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3131\/revisions\/3149"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3131"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3131"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogg.hivolda.no\/jr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3131"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}